View allAll Photos Tagged DIRA
TIRADENTES/MG - 24.01.2015 - 18ª MOSTRA DE CINEMA DE TIRADENTES. Descrição: Seminário Debate - Tema: O Percurso de Dira Paes. Convidados: Cláudio Assis, Dira Paes, Guilherme Coelho, Rosemberg Cariry. Mediador: Pedro Maciel Guimarães. Local: Cine-Teatro SESI © Biel Machado/Universo Producao
San Krispin eta San Krispiniano
Frantziako Soisson hiriko martiriak dira, anaiak eta erromatar handiki familiako semeak. Galiara (Frantziara) joan ziren Ebanjelioa hots egitera. 304an Diokleziano enperadoreak eragindako pertsekuziokoan Soisson hirira ihes egin zuten. Egunez predikatu eta gauez oinetakoak egiten omen zituzten, behartsuei emateko. Agintarien aurrean salatu zituzten eta Riccio Varo gobernariak oinaze handiak sufriarazi zizkien. Biei burua moztu zieten. IX. mendean Osnabrück hirira eraman zituzten haien erlikiak. Haien oroipenliturgikoa urriaren 25ean egin ohi da.
Oinetakogileen gremioaren zaindari dira. 1616an fundatu zuten oinetakogileek Tolosan San Krispin eta San Krispinianoren Kofradia.
Jesus Mª Arrieta Sagasti
2015eko abuztuan
Iturriak:
Enciclopedia de la Religión Católica. I. eta VI aleak. Bartzelona, 1954.
Monografía Histórica de la Villa de Tolosa. Federico de Zavala y Juan Garmendia Larrañaga. Donostia, 1969.
Santa Maria de Tolosa. Iñaki Linazasoro. Donostia, 1989.
San Crispín eta San Crispiniano
Hermanos, hijos de una familia romana de buena posición, sufrieron el martirio en la ciudad de Soisson (Francia). Habían llegado a las Galias (Francia) a proclamar el Evangelio, y durante la persecución de Diocleciano en el 304 habían huido a Soisson. Durante el día predicaban y durante la noche fabricaban zapatos que repartían entre los pobres. Fueron delatados ante las autoridades romanas y el gobernador Riccio Varo les infligió terribles torturas. Ambos murieron decapitados. El siglo IX sus reliquias fueron trasladadas a la ciudad de Osnabrück. Su memoria litúrgica se celebra el 25 de octubre.
Son considerados patronos de los zapateros. En Tolosa la Cofradía de San Crispín y San Crispiniano se fundó en 1616.
Jesús Mª Arrieta Sagasti
Tolosa, agosto de 2015
Fuentes:
Enciclopedia de la Religión Católica. Tomos I y VI. Barcelona, 1954.
Monografía Histórica de la Villa de Tolosa. Federico de Zavala y Juan Garmendia Larrañaga. San Sebastián, 1969.
Santa María de Tolosa. Iñaki Linazasoro. San Sebastián, 1989.
TIRADENTES/MG - 24.01.2015 - 18ª MOSTRA DE CINEMA DE TIRADENTES. Descrição: Seminário Debate - Tema: O Percurso de Dira Paes. Convidados: Cláudio Assis, Dira Paes, Guilherme Coelho, Rosemberg Cariry. Mediador: Pedro Maciel Guimarães. Local: Cine-Teatro SESI © Biel Machado/Universo Producao
Ramiro González Arabako diputatu nagusia eta Pilar García de Salazar diputatu nagusiordea Aiarako Udalean izan dira. / El Diputado General de Álava, Ramiro González, y la Teniente Diputado General, Pilar García de Salazar, han visitado el Ayuntamiento de Ayala.
2016.02.15
Ramiro González Arabako diputatu nagusia eta Pilar García de Salazar diputatu nagusiordea Aiarako Udalean izan dira. / El Diputado General de Álava, Ramiro González, y la Teniente Diputado General, Pilar García de Salazar, han visitado el Ayuntamiento de Ayala.
2016.02.15
PAGASARRI: Bilboko birika.
Pagasarri Bilboko mendirik ospetsuena da, eta jende askorentzat hiribilduko ikurrik garrantzitsuena da, itsasadarrarekin, Alde Zaharrarekin, San Mamesekin edo BegoÒako basilikarekin batera. Izan ere, 671 metroko altuerarekin, Pagasarrik Bilboren hazkundea ikusi du, eta pertsona asko gaztetarik elikatu dute mendizaletasuna, mendi horren inguruetan korrika eta olgeta eginez. Zaletu kopuru handia dauka, adin guztietako bisitariak, eta horiek egunero joaten dira inguru horretara, hiriaren erritmo bizkorretik babesteko leku egoki baten bila.
Pagasarri mendia Ganekogorta mendilerroaren barruan dago, eta hori mila metroko altueran altxatzen da Bilboko metropoliaren gainean; gainera, Bizkaiko eta Arabako lurraldeen mugan dago. Ipar-mendebaldean Kadagua ibaia dauka, eta hego-ekialdean Nerbioi ibaia, eta bertako maldak Bilbo, Alonsotegi eta Arrigorriaga udalerrien artean banaturik daude.
Etimologiak mendi horren jatorrizko itxura adierazten du. Pagasarrik bi elementu ditu: Paga edo pagoa eta sarri edo trinkoa. Beraz, Antzina Pagasarri pago geruza trinko batez estalita zegoen.
HISTORIA APUR BAT
1300. urtean, Diego Lopez de Harok sinaturiko Bilboko Herri Gutunean mendi hori aipatzen zen, Bilboren mugatzat, eta orduan Fagasarri esaten zioten.
Horren historia Euskal Herriko beste mendi askoren historia bezalakoa da, hariztiz, pagadiz eta artadiz betea; egurra, fruituak eta ehiza eskaini zizkien lehenengo biztanleei. Aztarna arkeologiko batzuk aurkitu dira (lurrazalean aurkituriko silexezko harriak) eta horiek aditzera ematen dute Brontze Aroan artzaintza jarduera hasi zela inguru horretan. Brontze Aroko artzainak abere taldeekin igotzen ziren, mendilerroko larredi aberatsetan bazkan egitera.
Hasieran artzaintza izan zen, gero siderurgia eta itsas industriaren goraldia, eta horrek, XVII. eta XVIII. mendeetan zur-eskari handia sortu zuen, Bizkaiko basoen suspertze-gaitasuna gainditu zuen eskaria. 1610. eta 1630. urteetan, Zorrozako Arsenal izenekoak gerrarako 40 galeoi baino gehiago eraiki zuen, eta horretarako, itsasontzi bakoitzeko 6.000 haritz baino gehiago moztu behar izan zen. Azkenik, Pagasarrik Karlistadetan jasandako suteek mendi horren baso-aberastasuna amaitu zuten.
XIX. mendean, Pagasarrik itxura ikaragarria zeukan, eta basomasa guztia galduta zuen. Tokiko agintarien kontzientziari eta herri ekimenari esker, mendi horrek apurka-apurka bere aberastasun naturalaren zati bat berreskuratu du.
HOZKAILUAK ETA TARIN ITURRIA
Pagasarriko zelaietara iritsitakoan, eskuinetara jaitsita (Ganetaren malden behealdetik), hozkailuak eta Tarin iturria aurkituko ditugu.
Pagasarriko hozkailuak XVII. mendekoak dira, Bizkaian elurra merkaturatzen hasi zen garaikoak. Hozkailuak lurpeko eraikuntza zilindrikoak ziren; neguan eroritako elurra biltzeko eta kontserbatzeko erabiltzen ziren, elur hori urteko hilabeterik beroenetan erabili ahal izateko. Elurra zapaldu egiten zen, trinkotzeko, eta belarrez, lastoz edo iratzez bananduriko geruzetan biltzen zen. Sorturiko izotza bloketan ebaki eta kontsumoko lekuetara garraiatzen zen, gaueko freskuratan. Medikuntzan erabiltzen zen, sukarrak arintzeko, eta analgesikotzat ere erabiltzen zuten. Halaber, edari freskagarriak eta izozki gozoak egiteko ere oso estimaturik zegoen.
Hozkailuen azpian, Tarin iturria dago; Udoi iturburuaren ondoan bildutako mendizale talde batek inauguratu zuen 1914. urtean; eraikuntzaren gastuak ordaintzeko, harpidedunei tarin bat (garaiko erreal bat) kobratzea erabaki zuten.
HAITZEKO AZTARNAK
Pagasarriren gailurrean, haitzek lapiazez, arrakalaz, dolinaz, haitzuloz eta hormaz beteriko paisaia menperatzen dute, eta horien artean belar-geruza emankorra dago; horrek guztiak, berriz, paisaia erakargarria eta berezia sortzen du.
Lapiazaren aurrean, haitzaren azaleran egitura zimurra eta irregularra ikusten da, eta bertan koralen eta errudisten aztarna fosil asko dago; horrek aditzera ematen du inguru hori antzina urpean egon zela.
Antzina-antzina, orain dela 120 milioi urte baino gehiago, itsaso epel eta sakonera nahiko txikiko batek estaltzen zituen lur horiek. Ur horietan, koralezko arrezife handiak garatu ziren eta horiexek sortu dituzte inguruko mendietariko asko.
Gero, Orogenia Alpetarrean (garrantzi handiko aldi geologikoa, geure paisaiaren formei dagokienez), urpeko arro sedimen tarioa apurka-apurka altxatzen hasi zen.
Horrela, Bilboko antiklinorioko mendiak eta Ganekogorta mendilerroa sortu ziren, eta horren barruan Pagasarri dago. Material horiek azaleratu ondoren, higadura-prozesuen efektuak nabaritu ziren berriro, eta azkenean, oraingo erliebea sortu zen.
IBILBIDEA
Pagasarrirako igoera alde guztieta tik egiten duten ibilbide asko dago, inguruko udalerrietatik abiatuta. Bilboko hiriburuko Zabalburu plazan hasten den bidea aukeratu dugu, berori baita Pagasarrirako ibilbiderik klasikoena eta erabiliena.
Zabalburu plazatik hasita, Juan de Garai kaletik San Adrianerantz igoko gara. Auzo ospetsu hori behean utzita, autobidearen gaineko zubi bat zehar katuko dugu. Iberdrolaren eraikina inguratu eta ezkerretara egingo dugu bira, "Pagasarrirako Bidea" deritzonaren ondotik, Garbigunearen albotik igarota.
Bihurgune zabal baten ostean, Ikoko baserrien ondoko errepidearen al bora iritsiko gara. Apur bat gorago, errepidea utziko dugu hormigoizko bide batetik; bide horrek, malda gogo rrean, Bentabarri baserriraino eraman go gaitu; baserri hori duen zelai ederrean, auzoko jaiak eta erromeriak ospatzen dira.
Gorantz jarraituko dugu, errepidetik, Arnotegiko malden azpitik, Athletic tabernaren eta Igertuko baserrien ondotik igarota, eta bertan, Buiatik eta Bolintxu errekaren haranetik gorantz doan bidearekin bat egingo dugu. Bertan lehen presa bat zegoen, baina 1983ko uholdeek hondatu egin zuten; presa hori oso ospetsua da Bilboko gazteen artean, udako egun sargoritsuetan bertara joaten baitira bainua hartzera.
Aldapa txiki bat igo ondoren, ibilgailuen bidea ixten duen hesira iritsiko gara, eta bertatik Pagasarriko maldetan sartzen da. Ezkerretara dagoen asfaltozko estrata batek San Roqueren baselizara hurbilduko gaitu, paisaia bukolikoan kokaturiko baselizara; inguruan, Uzkortaren kare-harrizko haitzak daude eta, bertan, baso autoktono ugaria dago: lizarrak, haritzak, haltzak, astigarrak, gaztainondoak eta arteak. Baso horiek, berriz, malda horietan antzina zegoen basoko aberastasunaren aztarnak dira.
Herri tradizioak dioenez, 1575. urtean kolera izurri ikaragarri batek Bilboko biztanleria jota utzi zuen.
Biztanleak, ikaratuta, Pagasarrin San Roqueren omenezko baseliza eraikitzea erabaki zuten, santu hori izurridunen zaindaria baita. Santua erromerian igo zen bertara, eta, garaiko kronikek diotenez, santua eskuzabala izan zen, handik gutxira izurria amaitu egin baitzen.
Hesira itzuli eta legarrezko bide zabal batetik gorantz egingo dugu, harik eta hiru bide desberdin dituen bihurgunera iritsi arte: ezkerretarako bidea basoaren barrutik lau-lau doa, Pastorekorta mendi-lepora iritsi arte, eta bertatik Pagasarrira igotzen da, gailurrerako muinotik; aurrealdean antzinako bidea daukagu, ederrena baina gogorrena; eta, azkenik, eskuinetara, Arraizko bidearekin bat eginez gorantz doan legarrezko bide zabala dago. Bide horietariko edozein hartuta, Pagasarriren zelaietara iritsiko gara, ordubete eta erdian edo ordu bitan, bakoitzaren ahalmenaren arabera.
Ezkerretara aterpea dago eta bertan atsedena nahiz ondo merezitako mokadua har daiteke. Jatorrizko eraikina Bilboko Udalak eraiki zuen, 1914an, Kirol Klubak eskatuta; urte horietan bizitza osasuntsua, naturismoa eta mendiko aire osasuntsuak sustatu ziren. Urte askotan, Francisca Intxausti andreak gobernatu zuen, eta horri Paca esaten zioten; horrenbestez, oraindik ere askok "La Paca" taberna esaten dio.
Zelaien leuntasuna eta karstaren fisonomia malkartsua tartekatzen dituen igoera labur batean, gailurrera hurbilduko gara, Bilboko metropoli zalapartatsuaren eta Abraren bokalearen gaineko begiratoki bikaina da.
Aterpetik, ausartenek aurrera egin dezakete "bitarteko zelaira" doan bidetik; bertan banatu egiten dira Zollorako, Laudioko Santa Luciarako nahiz Aretarako bideak (Espino deritzon iturritik), Ganekogorta mitikorako igoera gogorretik.
PAGASARRI: el pulmón de BilbaoVolver
El Pagasarri es la montaña más popular de Bilbao y para mucha gente uno de los símbolos más importantes de la Villa, junto con la Ría, el Casco Viejo, San Mamés o la Basílica de Begoña. Y es que el Pagasarri desde sus 671 metros de altura ha visto crecer Bilbao desde su más tierna infancia y son muchas las personas que en su juventud han alimentado la afición a la montaña correteando y jugando en sus estribaciones. Cuenta con una gran cantidad de incondicionales, visitantes de todas las edades que diariamente se acercan a estos bucólicos parajes en busca de un oasis natural donde refugiarse del bullicioso ritmo de la ciudad.
El monte Pagasarri forma parte del macizo de Ganekogorta, una altiva montaña que se eleva hasta los mil metros sobre la metrópoli bilbaína, limitando los territorios de Bizkaia y Araba. Enmarcado por los ríos Kadagua al noroeste y Nervión al sureste, reparte sus laderas entre los municipios de Bilbao, Alonsotegi y Arrigorriaga.
La etimología nos habla del aspecto primigenio de esta montaña. La palabra Pagasarri cuenta con dos elementos diferenciados: Paga / pagoa que significa haya, y sarri, tupido espeso, denso... Por lo tanto nos podemos imaginar el Pagasarri cubierto por un denso manto de hayas.
UN POCO DE HISTORIA
Ya en 1300 la Carta Puebla de Bilbao, firmada por Don Diego López de Haro se refería a esta montaña para delimitar Bilbao, con el nombre de Fagasarri.
Su historia se asemeja a la de muchos otros montes de Euskal Herria, cubierta de bosques de robles, hayas y encinas, abasteció de leña, frutos y caza a sus primeras poblaciones. Se han encontrado algunos restos arqueológicos (lascas de sílex hayadas en superficie) que indican que en la edad de bronce se inició la actividad pastoril en la zona. Pastores de la edad de bronce que subían sus rebaños a alimentarse en los ricos pastos del macizo.
Primero fue el pastoreo, más tarde el desarrollo de la siderurgia y auge de la industria naval que entre los siglos XVII y XVIII generó una gran demanda de madera desbordando la capacidad de regeneración de los bosques de Bizkaia. Recordemos que entre los años 1610 y 1630 el Arsenal de Zorroza construyo más de 40 galeones de guerra que obligaron a talar 6.000 robles por barco. Por último, los incendios que tuvo que soportar el Pagasarri durante las Guerras Carlistas acabaron con la riqueza forestal de esta montaña.
En el siglo XIX el Pagasarri ofrecía un aspecto desolador habiendo perdido toda su masa forestal. La conciencia de las autoridades locales y la iniciativa popular han conseguido que poco a poco esta montaña vaya recuperando parte de su riqueza natural.
LAS NEVERAS Y LA FUENTE DE TARÍN
Según llegamos a las campas del Pagasarri y descendiendo a mano derecha, bajo las laderas del Ganeta encontramos las neveras y la fuente del Tarín.
Las neveras del Pagasarri datan del siglo XVII, época en que comenzó la comercialización de la nieve en Bizkaia. Las neveras eran edificaciones subterráneas de forma cilíndrica, que tenían por objeto el almacenamiento y conservación de la nieve caída durante el invierno para su utilización en los meses más cálidos del año. La nieve se pisaba para compactarla, almacenándola en capas, separadas por hierba, paja o helechos. El hielo formado se cortaba en bloques y se transportaba a los lugares de consumo aprovechando el fresco de la noche. Se utilizaba en medicina para aliviar los estados febriles, o como analgésico. También era muy apreciado en la elaboración de bebidas refrescantes y deliciosos helados.
Debajo de las neveras encontramos la fuente del Tarín que fue inaugurada en 1914 por un grupo de montañeros y montañeras que congregados junto al manantial de Udoi, decidieron sufragar los gastos de su construcción mediante el cobro de un Tarín (un real de la época) a las personas suscriptoras.
HUELLAS EN LA ROCA
En la cumbre del Pagasarri el roquedo domina un intrincado paisaje de lapiazes, grietas, dolinas, cuevas y paredes entre los que se intercala un fértil manto de hierba, creando un paisaje atractivo y singular.
Si nos encaramamos al lapiaz, observaremos en la superficie de la roca una estructura rugosa e irregular en la que abundan las huellas fósiles de corales y rudistas que nos hablan de un remoto pasado bajo las aguas.
Nos tenemos que remontar muy lejos en el tiempo, hace más de 120 millones de años, cuando un mar cálido y relativamente poco profundo, cubría estos suelos que ahora pisamos. En esas aguas someras se desarrollaban los grandes arrecifes coralinos que han dado origen a muchas de las montañas de nuestro entorno.
Posteriormente y durante la Orogenia Alpina, un período geológico de gran importancia en las formas de nuestro paisaje, se inició un levantamiento lento e inexorable de la cuenca sedimentaria que yacía bajo las aguas. Surgieron así las masas montañosas del anticlinorio de Bilbao y macizo de Ganekogorta, dentro del cual se encuentra el Pagasarri.
Una vez que estos materiales empezaron a aflorar en superficie, volvieron a sufrir los efectos de los procesos erosivos. que terminaron por configurar el relieve tal y como hoy lo conocemos.
ITINERARIO
Existen multitud de rutas que, partiendo de los municipios limítrofes, abordan el ascenso al Pagasarri por todos sus flancos. Hemos elegido la ruta que comienza en plaza de Zabalburu de la capital vizcaína, por ser éste el itinerario más clásico y el más utilizado en la ascensión.
Desde la misma plaza de Zabalburu ascendemos por la calle Juan de Garay hacia San Adrián. Dejamos abajo este popular barrio, cruzando un puente sobre la autopista. Contorneamos el edificio de Iberdrola y giramos a la izquierda por el “Camino del Pagasarri” pasando junto al Garbigune.
Tras una amplia revuelta, llegamos a la carretera junto a los caseríos de Iko. Un poco más arriba volvemos a abandonar la carretera por una pista hormigonada, que en fuerte pendiente nos lleva hasta el caserío Bentabarri, ubicado en una hermosa campa donde se celebran las fiestas y romerías del barrio.
Continuamos ascendiendo, ahora por carretera, bajo las laderas de Arnotegi, pasando junto al bar Athletic y los caseríos de Igertu donde confluimos con el camino que asciende desde Buia por el valle del arroyo Bolintxu. Allí existía una presa, arrasada por las inundaciones de 1983, muy popular entre la chavalería bilbaína que en los calurosos días del estío se acercaba a darse un chapuzón.
Un pequeño repecho y alcanzamos la barrera que cierra el paso de vehículos hacia las laderas del Pagasarri. Por la izquierda una estrada asfaltada nos acerca a la ermita de San Roque, asentada en un bucólico paraje, enmarcado por las peñas calizas de Uzkorta donde abunda un variado bosque autóctono de fresnos, robles, alisos, arces, castaños y encinas. Estos bosques son el testimonio residual de la antigua riqueza forestal que cubría estas laderas.
Cuenta la tradición popular que en el año 1575, una terrible epidemia de cólera azotaba a la población bilbaína.
La población asustada decidió eregir una ermita en el Pagasarri bajo la advocación de San Roke, patrono de los apestados. Se subió al santo en romería y parece ser, según cuentan las crónicas de la época, que el santo fue diligente pues pronto la epidemia de peste remitió.
Volvemos a la barrera y ascendemos por la ancha pista de grava hasta una curva de la que salen tres pistas: Una a la izquierda, llanea por el interior del bosque hasta el collado de Pastorekorta y de allí sube al Pagasarri por el cordal cimero; enfrente tenemos el camino antiguo, el más bello pero también el más exigente; y por último, a la derecha continua la ancha pista de grava que asciende juntándose al camino de Arraiz. Por cualquiera de estos caminos alcanzaremos las campas de Pagasarri en aproximadamente hora y media o dos horas, según el paso de cada quien.
A la izquierda, queda el refugio donde podemos sentarnos a descansar y tomar un merecido refrigerio. El edificio original fue edificado por el Ayuntamiento de Bilbao en 1914 a petición del Club Deportivo, años en que se potenció la vida sana, el naturismo y los saludables aires de la montaña. Durante muchos años fue regentado por Doña Francisca Intxausti, llamada popularmente Paca por lo que mucha gente lo sigue llamando el bar de “La Paca”.
En una corta ascensión que alterna la dulzura de las campas y la agreste fisonomía del karst, podemos acercarnos hasta la cima, un magnífico balcón sobre la bulliciosa metrópoli bilbaína y la desembocadura del Abra.
Desde el refugio, los y las más montaraces pueden continuar la ruta por la pista que enfila hacia la “campa de enmedio” donde se separan las rutas hacia Zollo, Santa Lucia de Llodio y Areta por la fuente del Espino, y la exigente ascensión al mítico Ganekogorta.
PAGASARRI: the lung of BilbaoBack
The Pagasarri is the most popular mountain in Bilbao and for many people, one of the most important symbols of the city, together with the Estuary, the “Casco Viejo” (Old Quarters), San Mamés or the Basilica of Begoña. The fact is that the Pagasarri, from its 671 metres of height, has witnessed the development of Bilbao from its tender childhood and many people have fostered their fondness for the mountain by running around and playing around the foot of the mountain. It has a lot of faithful visitors of all ages, who go there every day seeking a natural oasis where they can take refuge from the hubbub of the city.
The Pagasarri mountain forms part of the mountain mass of Ganekogorta, a haughty mountain that rises a thousand metres over the city of Bilbao, bordering the territories of Bizkaia and Araba. Framed by the rivers Kadagua to the northeast and the Nervión estuary to the southeast, its slopes spread along the municipalities of Bilbao, Alonsotegi and Arrigorriaga.
Ethymology describes the original appearance of this mountain. The word “Pagasarri” has two differentiated elements, namely: “Paga / pagoa”, which means beech tree and “sarri”, which means thickly dense, dense, etc. Therefore, we can picture the Pagasarri as being covered by a dense layer of beeches.
A LITTLE BIT OF HISTORY
By 1300, the “Carta Puebla” of Bilbao, or Charter of Foundation of Bilbao, signed by Don Diego López de Haro, referred to this mountain that delimited Bilbao, as “Fagasarri”.
Its history is very similar to that of other mountains in the Basque Country, covered in oak woods, beech trees and holm oaks, providing wood, fruit and game to its first inhabitants. Some archaeological remains have been discovered (sylex stone chips on the surface of the same), which indicate that shepherding activities commenced during the Bronze age. Shepherds from the Bronze Age who took their herds to graze in the rich pastures of the mountain mass.
First it was shepherding, then the development of the iron and steel industry and the naval industry boom that during the 17th and 18th centuries generated a great demand for wood, exceeding the regeneration capacity of the forests of Bizkaia. One should bear in mind that between the years 1610 and 1630, the Naval Dockyard of Zorroza built over 40 war galleons, which entailed the felling of 6,000 oaks per vessel. The fires that the Pagasarri had to endure during the Carlist Wars finally depleted the forest wealth provided by this mountain.
The Pagasarri was absolutely desolate in the 19th century, having lost all its forest mass. Helped by the concern of local authorities and popular initiative, this mountain is slowly recovering part of its natural wealth.
TARIN’S ICE-BOXES AND FOUNTAIN
As we approach the fields of the Pagasarri and, descending to the right, we will come across Tarin’s ice-boxes and fountain.
The ice-boxes of the Pagasarri date back to the 17th century, when ice began to be marketed in Bizkaia. These ice-boxes were underground cylindrical-shaped constructions whose objective was the storage and conservation of the snowfall from the winter, to be used during the hottest months of the year. Snow was compacted by treading, stored and separated with layers of grass, straw or ferns. The ice that formed was cut into blocks and transported to the customers during the night, as it was cooler. This ice was used for medicinal purposes, to help with fever, or as an analgesic. It was also highly appreciated for the preparation of refreshing drinks and delicious ice-creams.
Under the ice-boxes lies the fountain of Tarin, which was inaugurated in 1914 by a group of mountaineers who were gathered around the spring of Udoi, and decided to defray the expenses derived from the cost of construction by charging one “Tarín” (a coin worth 25 cents of the old pesetas) to subscribers.
TRACES ON THE ROCK
The rocky area on the summit of the Pagasarri dominates an intricate landscape of crevasses caused by erosion, cracks, sinkholes, caves and walls, with a fertile layer of grass lying between them, creating an attractive and singular landscape.
Facing the crevasses, the surface of the rock has an irregular and rough structure with an abundant trace of coral fossils and rudistas that speak of a remote past under the waters.
One needs to trace history way back over 120 million years, when a warm and relatively shallow sea covered the land we are now standing on. Large coral reefs developed in those superficial waters, which have now become many of the mountains in our surroundings.
Subsequently, and during the Alpine Orogeny, a highly relevant geological period that shaped our landscape, a slow and inexorable moulding of the sedimentary basin that lay under the waters, began. The mountainous masses of the anticlinorium of Bilbao and the massif of Ganekogorta, where the Pagasarri stands.
When these materials began to come to the surface, the erosive processes returned and finally shaped the relief as it appears today.
ITINERARY
There are a multitude of routes that leave from the bordering municipalities, offering a route of ascent to the Pagasarri from all flanks. We have opted for the route that begins at the Zabalburu square of the capital of Bizkaia, this being the most classical itinerary and one which is most widely used for the ascent.
From the square of Zabalburu itself, take the Juan de Garay street as it ascends towards San Adrián. Leaving this popular district behind, cross the bridge over the motorway. Go around the building of Iberdrola and turn left through the “Camino del Pagasarri”, going past the Garbigune (waste disposal bins for recycling).
After a deep turn, one gets to the road next to the farmhouses of Iko. A bit further up, we leave the road once more and walk on a concrete track that steeply rises to the farmhouse of Bentabarri, located on a beautiful meadow where the district fiestas and pilgrimages are held.
Continue uphill, now on the road, under the slopes of the Arnotegi mountain, going past a bar called Athletic and the farmhouses of Igerty, where this road will meet the track that rises from Buia through the valley of the Bolintxu stream. There used to be a dam there, which was destroyed by the landslides of 1983; it used to be very popular amongst the young people of Bilbao, who used to go there for a swim during the hot summer days.
After a short steep slope, we reach the barrier that hinders traffic from going to the slopes of the Pagasarri. To the left, a concrete platform brings us to the hermitage of San Roque, located in a bucolic spot, framed by the limy crags of Uzkorta, where there is an abundant autochthonous forest of ash trees, oaks, alders, maple trees, chestnut trees and holm oaks. These forests are the residual testimony of the old forest density that covered these slopes.
According to popular saying, a terrible cholera epidemic hit the population of Bilbao.
The alarmed population decided to erect a hermitage in the Pagasarri, dedicated to St. Roke, patron of plague sufferers. The saint was taken there in pilgrimage and it seems, according to the chronicles of the time, that the saint was diligent because the plague soon subsided.
We return to the barrier and climb through the wide gravel track until we get to a bend where three tracks fork out: One to the left, which goes into the woods up to the hillock of Pastorekorta and from there, it ascends to the Pagasarri through the hill range on the summit; the old path is in front and, albeit it is the most beautiful, it also happens to be the most demanding; finally, the wide gravel track continues to the right, going up until it meets with the path to Arraiz. All of these routes lead to the open fields of the Pagasarri and will take between one and a half, to two hours, depending on your stride.
The refuge stands to the left, where one can sit and rest and enjoy a well deserved snack or drink. The original building was constructed by the Town Hall of Bilbao in 1914 – a healthy life, naturism and the healthy mountain air were fostered in those days. For many years, this was run by Doña Francisca Intxausti, popularly known as “Paca” and this is the reason why people today still call it “Paca’s” bar.
In a short climb where a varied landscape offers the gentleness of the open fields and the rural physiognomy of the karst, we reach the summit, a magnificent balcony over the hubbub of Bilbao and the mouth of the Abra.
From the refuge, mountain fans can continue to climb the track that leads to the “campa de enmedio” (field in the middle), where the tracks divide and spread towards Zollo, Zanta Lucía de Llodio and Areta through the Espino fountain and the demanding climb to the mythical Ganekogorta.
AGORAren lehen lopaketa / Primer encuentro de AGORA
Lurraldeko 300 agente Agora proiektura gehitu dira Arabako ekimenak bultzatzeko / Cerca de 300 agentes del territorio se suman a ÁGORA para crear iniciativas que relancen Álava
2016.01.22
San Crispiniano
San Krispin eta San Krispiniano
Frantziako Soisson hiriko martiriak dira, anaiak eta erromatar handiki familiako semeak. Galiara (Frantziara) joan ziren Ebanjelioa hots egitera. 304an Diokleziano enperadoreak eragindako pertsekuziokoan Soisson hirira ihes egin zuten. Egunez predikatu eta gauez oinetakoak egiten omen zituzten, behartsuei emateko. Agintarien aurrean salatu zituzten eta Riccio Varo gobernariak oinaze handiak sufriarazi zizkien. Biei burua moztu zieten. IX. mendean Osnabrück hirira eraman zituzten haien erlikiak. Haien oroipenliturgikoa urriaren 25ean egin ohi da.
Oinetakogileen gremioaren zaindari dira. 1616an fundatu zuten oinetakogileek Tolosan San Krispin eta San Krispinianoren Kofradia.
Jesus Mª Arrieta Sagasti
2015eko abuztuan
Iturriak:
Enciclopedia de la Religión Católica. I. eta VI aleak. Bartzelona, 1954.
Monografía Histórica de la Villa de Tolosa. Federico de Zavala y Juan Garmendia Larrañaga. Donostia, 1969.
Santa Maria de Tolosa. Iñaki Linazasoro. Donostia, 1989.
San Crispín eta San Crispiniano
Hermanos, hijos de una familia romana de buena posición, sufrieron el martirio en la ciudad de Soisson (Francia). Habían llegado a las Galias (Francia) a proclamar el Evangelio, y durante la persecución de Diocleciano en el 304 habían huido a Soisson. Durante el día predicaban y durante la noche fabricaban zapatos que repartían entre los pobres. Fueron delatados ante las autoridades romanas y el gobernador Riccio Varo les infligió terribles torturas. Ambos murieron decapitados. El siglo IX sus reliquias fueron trasladadas a la ciudad de Osnabrück. Su memoria litúrgica se celebra el 25 de octubre.
Son considerados patronos de los zapateros. En Tolosa la Cofradía de San Crispín y San Crispiniano se fundó en 1616.
Jesús Mª Arrieta Sagasti
Tolosa, agosto de 2015
Fuentes:
Enciclopedia de la Religión Católica. Tomos I y VI. Barcelona, 1954.
Monografía Histórica de la Villa de Tolosa. Federico de Zavala y Juan Garmendia Larrañaga. San Sebastián, 1969.
Santa María de Tolosa. Iñaki Linazasoro. San Sebastián, 1989.
TIRADENTES/MG - 24.01.2015 - 18ª MOSTRA DE CINEMA DE TIRADENTES. Descrição: Seminário Debate - Tema: O Percurso de Dira Paes. Convidados: Cláudio Assis, Dira Paes, Guilherme Coelho, Rosemberg Cariry. Mediador: Pedro Maciel Guimarães. Local: Cine-Teatro SESI © Biel Machado/Universo Producao
AGORAren lehen lopaketa / Primer encuentro de AGORA
Lurraldeko 300 agente Agora proiektura gehitu dira Arabako ekimenak bultzatzeko / Cerca de 300 agentes del territorio se suman a ÁGORA para crear iniciativas que relancen Álava
2016.01.22
Chi sogna di più, mi dirai
Colui che vede il mondo convenuto
O chi si perse in sogni?
Che cosa è vero? Cosa sarà di più
La bugia che c'è nella realtà
O la bugia che si trova nei sogni?
Chi è più distante dalla verità?
Chi vede la verità in ombra
O chi vede il sogno illuminato?
La persona che è un buon commensale, o questa?
Quella che si sente un estraneo nella festa?
Fernando Pessoa
AGORAren lehen lopaketa / Primer encuentro de AGORA
Lurraldeko 300 agente Agora proiektura gehitu dira Arabako ekimenak bultzatzeko / Cerca de 300 agentes del territorio se suman a ÁGORA para crear iniciativas que relancen Álava
2016.01.22
PAGASARRI: Bilboko birika.
Pagasarri Bilboko mendirik ospetsuena da, eta jende askorentzat hiribilduko ikurrik garrantzitsuena da, itsasadarrarekin, Alde Zaharrarekin, San Mamesekin edo BegoÒako basilikarekin batera. Izan ere, 671 metroko altuerarekin, Pagasarrik Bilboren hazkundea ikusi du, eta pertsona asko gaztetarik elikatu dute mendizaletasuna, mendi horren inguruetan korrika eta olgeta eginez. Zaletu kopuru handia dauka, adin guztietako bisitariak, eta horiek egunero joaten dira inguru horretara, hiriaren erritmo bizkorretik babesteko leku egoki baten bila.
Pagasarri mendia Ganekogorta mendilerroaren barruan dago, eta hori mila metroko altueran altxatzen da Bilboko metropoliaren gainean; gainera, Bizkaiko eta Arabako lurraldeen mugan dago. Ipar-mendebaldean Kadagua ibaia dauka, eta hego-ekialdean Nerbioi ibaia, eta bertako maldak Bilbo, Alonsotegi eta Arrigorriaga udalerrien artean banaturik daude.
Etimologiak mendi horren jatorrizko itxura adierazten du. Pagasarrik bi elementu ditu: Paga edo pagoa eta sarri edo trinkoa. Beraz, Antzina Pagasarri pago geruza trinko batez estalita zegoen.
HISTORIA APUR BAT
1300. urtean, Diego Lopez de Harok sinaturiko Bilboko Herri Gutunean mendi hori aipatzen zen, Bilboren mugatzat, eta orduan Fagasarri esaten zioten.
Horren historia Euskal Herriko beste mendi askoren historia bezalakoa da, hariztiz, pagadiz eta artadiz betea; egurra, fruituak eta ehiza eskaini zizkien lehenengo biztanleei. Aztarna arkeologiko batzuk aurkitu dira (lurrazalean aurkituriko silexezko harriak) eta horiek aditzera ematen dute Brontze Aroan artzaintza jarduera hasi zela inguru horretan. Brontze Aroko artzainak abere taldeekin igotzen ziren, mendilerroko larredi aberatsetan bazkan egitera.
Hasieran artzaintza izan zen, gero siderurgia eta itsas industriaren goraldia, eta horrek, XVII. eta XVIII. mendeetan zur-eskari handia sortu zuen, Bizkaiko basoen suspertze-gaitasuna gainditu zuen eskaria. 1610. eta 1630. urteetan, Zorrozako Arsenal izenekoak gerrarako 40 galeoi baino gehiago eraiki zuen, eta horretarako, itsasontzi bakoitzeko 6.000 haritz baino gehiago moztu behar izan zen. Azkenik, Pagasarrik Karlistadetan jasandako suteek mendi horren baso-aberastasuna amaitu zuten.
XIX. mendean, Pagasarrik itxura ikaragarria zeukan, eta basomasa guztia galduta zuen. Tokiko agintarien kontzientziari eta herri ekimenari esker, mendi horrek apurka-apurka bere aberastasun naturalaren zati bat berreskuratu du.
HOZKAILUAK ETA TARIN ITURRIA
Pagasarriko zelaietara iritsitakoan, eskuinetara jaitsita (Ganetaren malden behealdetik), hozkailuak eta Tarin iturria aurkituko ditugu.
Pagasarriko hozkailuak XVII. mendekoak dira, Bizkaian elurra merkaturatzen hasi zen garaikoak. Hozkailuak lurpeko eraikuntza zilindrikoak ziren; neguan eroritako elurra biltzeko eta kontserbatzeko erabiltzen ziren, elur hori urteko hilabeterik beroenetan erabili ahal izateko. Elurra zapaldu egiten zen, trinkotzeko, eta belarrez, lastoz edo iratzez bananduriko geruzetan biltzen zen. Sorturiko izotza bloketan ebaki eta kontsumoko lekuetara garraiatzen zen, gaueko freskuratan. Medikuntzan erabiltzen zen, sukarrak arintzeko, eta analgesikotzat ere erabiltzen zuten. Halaber, edari freskagarriak eta izozki gozoak egiteko ere oso estimaturik zegoen.
Hozkailuen azpian, Tarin iturria dago; Udoi iturburuaren ondoan bildutako mendizale talde batek inauguratu zuen 1914. urtean; eraikuntzaren gastuak ordaintzeko, harpidedunei tarin bat (garaiko erreal bat) kobratzea erabaki zuten.
HAITZEKO AZTARNAK
Pagasarriren gailurrean, haitzek lapiazez, arrakalaz, dolinaz, haitzuloz eta hormaz beteriko paisaia menperatzen dute, eta horien artean belar-geruza emankorra dago; horrek guztiak, berriz, paisaia erakargarria eta berezia sortzen du.
Lapiazaren aurrean, haitzaren azaleran egitura zimurra eta irregularra ikusten da, eta bertan koralen eta errudisten aztarna fosil asko dago; horrek aditzera ematen du inguru hori antzina urpean egon zela.
Antzina-antzina, orain dela 120 milioi urte baino gehiago, itsaso epel eta sakonera nahiko txikiko batek estaltzen zituen lur horiek. Ur horietan, koralezko arrezife handiak garatu ziren eta horiexek sortu dituzte inguruko mendietariko asko.
Gero, Orogenia Alpetarrean (garrantzi handiko aldi geologikoa, geure paisaiaren formei dagokienez), urpeko arro sedimen tarioa apurka-apurka altxatzen hasi zen.
Horrela, Bilboko antiklinorioko mendiak eta Ganekogorta mendilerroa sortu ziren, eta horren barruan Pagasarri dago. Material horiek azaleratu ondoren, higadura-prozesuen efektuak nabaritu ziren berriro, eta azkenean, oraingo erliebea sortu zen.
IBILBIDEA
Pagasarrirako igoera alde guztieta tik egiten duten ibilbide asko dago, inguruko udalerrietatik abiatuta. Bilboko hiriburuko Zabalburu plazan hasten den bidea aukeratu dugu, berori baita Pagasarrirako ibilbiderik klasikoena eta erabiliena.
Zabalburu plazatik hasita, Juan de Garai kaletik San Adrianerantz igoko gara. Auzo ospetsu hori behean utzita, autobidearen gaineko zubi bat zehar katuko dugu. Iberdrolaren eraikina inguratu eta ezkerretara egingo dugu bira, "Pagasarrirako Bidea" deritzonaren ondotik, Garbigunearen albotik igarota.
Bihurgune zabal baten ostean, Ikoko baserrien ondoko errepidearen al bora iritsiko gara. Apur bat gorago, errepidea utziko dugu hormigoizko bide batetik; bide horrek, malda gogo rrean, Bentabarri baserriraino eraman go gaitu; baserri hori duen zelai ederrean, auzoko jaiak eta erromeriak ospatzen dira.
Gorantz jarraituko dugu, errepidetik, Arnotegiko malden azpitik, Athletic tabernaren eta Igertuko baserrien ondotik igarota, eta bertan, Buiatik eta Bolintxu errekaren haranetik gorantz doan bidearekin bat egingo dugu. Bertan lehen presa bat zegoen, baina 1983ko uholdeek hondatu egin zuten; presa hori oso ospetsua da Bilboko gazteen artean, udako egun sargoritsuetan bertara joaten baitira bainua hartzera.
Aldapa txiki bat igo ondoren, ibilgailuen bidea ixten duen hesira iritsiko gara, eta bertatik Pagasarriko maldetan sartzen da. Ezkerretara dagoen asfaltozko estrata batek San Roqueren baselizara hurbilduko gaitu, paisaia bukolikoan kokaturiko baselizara; inguruan, Uzkortaren kare-harrizko haitzak daude eta, bertan, baso autoktono ugaria dago: lizarrak, haritzak, haltzak, astigarrak, gaztainondoak eta arteak. Baso horiek, berriz, malda horietan antzina zegoen basoko aberastasunaren aztarnak dira.
Herri tradizioak dioenez, 1575. urtean kolera izurri ikaragarri batek Bilboko biztanleria jota utzi zuen.
Biztanleak, ikaratuta, Pagasarrin San Roqueren omenezko baseliza eraikitzea erabaki zuten, santu hori izurridunen zaindaria baita. Santua erromerian igo zen bertara, eta, garaiko kronikek diotenez, santua eskuzabala izan zen, handik gutxira izurria amaitu egin baitzen.
Hesira itzuli eta legarrezko bide zabal batetik gorantz egingo dugu, harik eta hiru bide desberdin dituen bihurgunera iritsi arte: ezkerretarako bidea basoaren barrutik lau-lau doa, Pastorekorta mendi-lepora iritsi arte, eta bertatik Pagasarrira igotzen da, gailurrerako muinotik; aurrealdean antzinako bidea daukagu, ederrena baina gogorrena; eta, azkenik, eskuinetara, Arraizko bidearekin bat eginez gorantz doan legarrezko bide zabala dago. Bide horietariko edozein hartuta, Pagasarriren zelaietara iritsiko gara, ordubete eta erdian edo ordu bitan, bakoitzaren ahalmenaren arabera.
Ezkerretara aterpea dago eta bertan atsedena nahiz ondo merezitako mokadua har daiteke. Jatorrizko eraikina Bilboko Udalak eraiki zuen, 1914an, Kirol Klubak eskatuta; urte horietan bizitza osasuntsua, naturismoa eta mendiko aire osasuntsuak sustatu ziren. Urte askotan, Francisca Intxausti andreak gobernatu zuen, eta horri Paca esaten zioten; horrenbestez, oraindik ere askok "La Paca" taberna esaten dio.
Zelaien leuntasuna eta karstaren fisonomia malkartsua tartekatzen dituen igoera labur batean, gailurrera hurbilduko gara, Bilboko metropoli zalapartatsuaren eta Abraren bokalearen gaineko begiratoki bikaina da.
Aterpetik, ausartenek aurrera egin dezakete "bitarteko zelaira" doan bidetik; bertan banatu egiten dira Zollorako, Laudioko Santa Luciarako nahiz Aretarako bideak (Espino deritzon iturritik), Ganekogorta mitikorako igoera gogorretik.
PAGASARRI: el pulmón de BilbaoVolver
El Pagasarri es la montaña más popular de Bilbao y para mucha gente uno de los símbolos más importantes de la Villa, junto con la Ría, el Casco Viejo, San Mamés o la Basílica de Begoña. Y es que el Pagasarri desde sus 671 metros de altura ha visto crecer Bilbao desde su más tierna infancia y son muchas las personas que en su juventud han alimentado la afición a la montaña correteando y jugando en sus estribaciones. Cuenta con una gran cantidad de incondicionales, visitantes de todas las edades que diariamente se acercan a estos bucólicos parajes en busca de un oasis natural donde refugiarse del bullicioso ritmo de la ciudad.
El monte Pagasarri forma parte del macizo de Ganekogorta, una altiva montaña que se eleva hasta los mil metros sobre la metrópoli bilbaína, limitando los territorios de Bizkaia y Araba. Enmarcado por los ríos Kadagua al noroeste y Nervión al sureste, reparte sus laderas entre los municipios de Bilbao, Alonsotegi y Arrigorriaga.
La etimología nos habla del aspecto primigenio de esta montaña. La palabra Pagasarri cuenta con dos elementos diferenciados: Paga / pagoa que significa haya, y sarri, tupido espeso, denso... Por lo tanto nos podemos imaginar el Pagasarri cubierto por un denso manto de hayas.
UN POCO DE HISTORIA
Ya en 1300 la Carta Puebla de Bilbao, firmada por Don Diego López de Haro se refería a esta montaña para delimitar Bilbao, con el nombre de Fagasarri.
Su historia se asemeja a la de muchos otros montes de Euskal Herria, cubierta de bosques de robles, hayas y encinas, abasteció de leña, frutos y caza a sus primeras poblaciones. Se han encontrado algunos restos arqueológicos (lascas de sílex hayadas en superficie) que indican que en la edad de bronce se inició la actividad pastoril en la zona. Pastores de la edad de bronce que subían sus rebaños a alimentarse en los ricos pastos del macizo.
Primero fue el pastoreo, más tarde el desarrollo de la siderurgia y auge de la industria naval que entre los siglos XVII y XVIII generó una gran demanda de madera desbordando la capacidad de regeneración de los bosques de Bizkaia. Recordemos que entre los años 1610 y 1630 el Arsenal de Zorroza construyo más de 40 galeones de guerra que obligaron a talar 6.000 robles por barco. Por último, los incendios que tuvo que soportar el Pagasarri durante las Guerras Carlistas acabaron con la riqueza forestal de esta montaña.
En el siglo XIX el Pagasarri ofrecía un aspecto desolador habiendo perdido toda su masa forestal. La conciencia de las autoridades locales y la iniciativa popular han conseguido que poco a poco esta montaña vaya recuperando parte de su riqueza natural.
LAS NEVERAS Y LA FUENTE DE TARÍN
Según llegamos a las campas del Pagasarri y descendiendo a mano derecha, bajo las laderas del Ganeta encontramos las neveras y la fuente del Tarín.
Las neveras del Pagasarri datan del siglo XVII, época en que comenzó la comercialización de la nieve en Bizkaia. Las neveras eran edificaciones subterráneas de forma cilíndrica, que tenían por objeto el almacenamiento y conservación de la nieve caída durante el invierno para su utilización en los meses más cálidos del año. La nieve se pisaba para compactarla, almacenándola en capas, separadas por hierba, paja o helechos. El hielo formado se cortaba en bloques y se transportaba a los lugares de consumo aprovechando el fresco de la noche. Se utilizaba en medicina para aliviar los estados febriles, o como analgésico. También era muy apreciado en la elaboración de bebidas refrescantes y deliciosos helados.
Debajo de las neveras encontramos la fuente del Tarín que fue inaugurada en 1914 por un grupo de montañeros y montañeras que congregados junto al manantial de Udoi, decidieron sufragar los gastos de su construcción mediante el cobro de un Tarín (un real de la época) a las personas suscriptoras.
HUELLAS EN LA ROCA
En la cumbre del Pagasarri el roquedo domina un intrincado paisaje de lapiazes, grietas, dolinas, cuevas y paredes entre los que se intercala un fértil manto de hierba, creando un paisaje atractivo y singular.
Si nos encaramamos al lapiaz, observaremos en la superficie de la roca una estructura rugosa e irregular en la que abundan las huellas fósiles de corales y rudistas que nos hablan de un remoto pasado bajo las aguas.
Nos tenemos que remontar muy lejos en el tiempo, hace más de 120 millones de años, cuando un mar cálido y relativamente poco profundo, cubría estos suelos que ahora pisamos. En esas aguas someras se desarrollaban los grandes arrecifes coralinos que han dado origen a muchas de las montañas de nuestro entorno.
Posteriormente y durante la Orogenia Alpina, un período geológico de gran importancia en las formas de nuestro paisaje, se inició un levantamiento lento e inexorable de la cuenca sedimentaria que yacía bajo las aguas. Surgieron así las masas montañosas del anticlinorio de Bilbao y macizo de Ganekogorta, dentro del cual se encuentra el Pagasarri.
Una vez que estos materiales empezaron a aflorar en superficie, volvieron a sufrir los efectos de los procesos erosivos. que terminaron por configurar el relieve tal y como hoy lo conocemos.
ITINERARIO
Existen multitud de rutas que, partiendo de los municipios limítrofes, abordan el ascenso al Pagasarri por todos sus flancos. Hemos elegido la ruta que comienza en plaza de Zabalburu de la capital vizcaína, por ser éste el itinerario más clásico y el más utilizado en la ascensión.
Desde la misma plaza de Zabalburu ascendemos por la calle Juan de Garay hacia San Adrián. Dejamos abajo este popular barrio, cruzando un puente sobre la autopista. Contorneamos el edificio de Iberdrola y giramos a la izquierda por el “Camino del Pagasarri” pasando junto al Garbigune.
Tras una amplia revuelta, llegamos a la carretera junto a los caseríos de Iko. Un poco más arriba volvemos a abandonar la carretera por una pista hormigonada, que en fuerte pendiente nos lleva hasta el caserío Bentabarri, ubicado en una hermosa campa donde se celebran las fiestas y romerías del barrio.
Continuamos ascendiendo, ahora por carretera, bajo las laderas de Arnotegi, pasando junto al bar Athletic y los caseríos de Igertu donde confluimos con el camino que asciende desde Buia por el valle del arroyo Bolintxu. Allí existía una presa, arrasada por las inundaciones de 1983, muy popular entre la chavalería bilbaína que en los calurosos días del estío se acercaba a darse un chapuzón.
Un pequeño repecho y alcanzamos la barrera que cierra el paso de vehículos hacia las laderas del Pagasarri. Por la izquierda una estrada asfaltada nos acerca a la ermita de San Roque, asentada en un bucólico paraje, enmarcado por las peñas calizas de Uzkorta donde abunda un variado bosque autóctono de fresnos, robles, alisos, arces, castaños y encinas. Estos bosques son el testimonio residual de la antigua riqueza forestal que cubría estas laderas.
Cuenta la tradición popular que en el año 1575, una terrible epidemia de cólera azotaba a la población bilbaína.
La población asustada decidió eregir una ermita en el Pagasarri bajo la advocación de San Roke, patrono de los apestados. Se subió al santo en romería y parece ser, según cuentan las crónicas de la época, que el santo fue diligente pues pronto la epidemia de peste remitió.
Volvemos a la barrera y ascendemos por la ancha pista de grava hasta una curva de la que salen tres pistas: Una a la izquierda, llanea por el interior del bosque hasta el collado de Pastorekorta y de allí sube al Pagasarri por el cordal cimero; enfrente tenemos el camino antiguo, el más bello pero también el más exigente; y por último, a la derecha continua la ancha pista de grava que asciende juntándose al camino de Arraiz. Por cualquiera de estos caminos alcanzaremos las campas de Pagasarri en aproximadamente hora y media o dos horas, según el paso de cada quien.
A la izquierda, queda el refugio donde podemos sentarnos a descansar y tomar un merecido refrigerio. El edificio original fue edificado por el Ayuntamiento de Bilbao en 1914 a petición del Club Deportivo, años en que se potenció la vida sana, el naturismo y los saludables aires de la montaña. Durante muchos años fue regentado por Doña Francisca Intxausti, llamada popularmente Paca por lo que mucha gente lo sigue llamando el bar de “La Paca”.
En una corta ascensión que alterna la dulzura de las campas y la agreste fisonomía del karst, podemos acercarnos hasta la cima, un magnífico balcón sobre la bulliciosa metrópoli bilbaína y la desembocadura del Abra.
Desde el refugio, los y las más montaraces pueden continuar la ruta por la pista que enfila hacia la “campa de enmedio” donde se separan las rutas hacia Zollo, Santa Lucia de Llodio y Areta por la fuente del Espino, y la exigente ascensión al mítico Ganekogorta.
PAGASARRI: the lung of BilbaoBack
The Pagasarri is the most popular mountain in Bilbao and for many people, one of the most important symbols of the city, together with the Estuary, the “Casco Viejo” (Old Quarters), San Mamés or the Basilica of Begoña. The fact is that the Pagasarri, from its 671 metres of height, has witnessed the development of Bilbao from its tender childhood and many people have fostered their fondness for the mountain by running around and playing around the foot of the mountain. It has a lot of faithful visitors of all ages, who go there every day seeking a natural oasis where they can take refuge from the hubbub of the city.
The Pagasarri mountain forms part of the mountain mass of Ganekogorta, a haughty mountain that rises a thousand metres over the city of Bilbao, bordering the territories of Bizkaia and Araba. Framed by the rivers Kadagua to the northeast and the Nervión estuary to the southeast, its slopes spread along the municipalities of Bilbao, Alonsotegi and Arrigorriaga.
Ethymology describes the original appearance of this mountain. The word “Pagasarri” has two differentiated elements, namely: “Paga / pagoa”, which means beech tree and “sarri”, which means thickly dense, dense, etc. Therefore, we can picture the Pagasarri as being covered by a dense layer of beeches.
A LITTLE BIT OF HISTORY
By 1300, the “Carta Puebla” of Bilbao, or Charter of Foundation of Bilbao, signed by Don Diego López de Haro, referred to this mountain that delimited Bilbao, as “Fagasarri”.
Its history is very similar to that of other mountains in the Basque Country, covered in oak woods, beech trees and holm oaks, providing wood, fruit and game to its first inhabitants. Some archaeological remains have been discovered (sylex stone chips on the surface of the same), which indicate that shepherding activities commenced during the Bronze age. Shepherds from the Bronze Age who took their herds to graze in the rich pastures of the mountain mass.
First it was shepherding, then the development of the iron and steel industry and the naval industry boom that during the 17th and 18th centuries generated a great demand for wood, exceeding the regeneration capacity of the forests of Bizkaia. One should bear in mind that between the years 1610 and 1630, the Naval Dockyard of Zorroza built over 40 war galleons, which entailed the felling of 6,000 oaks per vessel. The fires that the Pagasarri had to endure during the Carlist Wars finally depleted the forest wealth provided by this mountain.
The Pagasarri was absolutely desolate in the 19th century, having lost all its forest mass. Helped by the concern of local authorities and popular initiative, this mountain is slowly recovering part of its natural wealth.
TARIN’S ICE-BOXES AND FOUNTAIN
As we approach the fields of the Pagasarri and, descending to the right, we will come across Tarin’s ice-boxes and fountain.
The ice-boxes of the Pagasarri date back to the 17th century, when ice began to be marketed in Bizkaia. These ice-boxes were underground cylindrical-shaped constructions whose objective was the storage and conservation of the snowfall from the winter, to be used during the hottest months of the year. Snow was compacted by treading, stored and separated with layers of grass, straw or ferns. The ice that formed was cut into blocks and transported to the customers during the night, as it was cooler. This ice was used for medicinal purposes, to help with fever, or as an analgesic. It was also highly appreciated for the preparation of refreshing drinks and delicious ice-creams.
Under the ice-boxes lies the fountain of Tarin, which was inaugurated in 1914 by a group of mountaineers who were gathered around the spring of Udoi, and decided to defray the expenses derived from the cost of construction by charging one “Tarín” (a coin worth 25 cents of the old pesetas) to subscribers.
TRACES ON THE ROCK
The rocky area on the summit of the Pagasarri dominates an intricate landscape of crevasses caused by erosion, cracks, sinkholes, caves and walls, with a fertile layer of grass lying between them, creating an attractive and singular landscape.
Facing the crevasses, the surface of the rock has an irregular and rough structure with an abundant trace of coral fossils and rudistas that speak of a remote past under the waters.
One needs to trace history way back over 120 million years, when a warm and relatively shallow sea covered the land we are now standing on. Large coral reefs developed in those superficial waters, which have now become many of the mountains in our surroundings.
Subsequently, and during the Alpine Orogeny, a highly relevant geological period that shaped our landscape, a slow and inexorable moulding of the sedimentary basin that lay under the waters, began. The mountainous masses of the anticlinorium of Bilbao and the massif of Ganekogorta, where the Pagasarri stands.
When these materials began to come to the surface, the erosive processes returned and finally shaped the relief as it appears today.
ITINERARY
There are a multitude of routes that leave from the bordering municipalities, offering a route of ascent to the Pagasarri from all flanks. We have opted for the route that begins at the Zabalburu square of the capital of Bizkaia, this being the most classical itinerary and one which is most widely used for the ascent.
From the square of Zabalburu itself, take the Juan de Garay street as it ascends towards San Adrián. Leaving this popular district behind, cross the bridge over the motorway. Go around the building of Iberdrola and turn left through the “Camino del Pagasarri”, going past the Garbigune (waste disposal bins for recycling).
After a deep turn, one gets to the road next to the farmhouses of Iko. A bit further up, we leave the road once more and walk on a concrete track that steeply rises to the farmhouse of Bentabarri, located on a beautiful meadow where the district fiestas and pilgrimages are held.
Continue uphill, now on the road, under the slopes of the Arnotegi mountain, going past a bar called Athletic and the farmhouses of Igerty, where this road will meet the track that rises from Buia through the valley of the Bolintxu stream. There used to be a dam there, which was destroyed by the landslides of 1983; it used to be very popular amongst the young people of Bilbao, who used to go there for a swim during the hot summer days.
After a short steep slope, we reach the barrier that hinders traffic from going to the slopes of the Pagasarri. To the left, a concrete platform brings us to the hermitage of San Roque, located in a bucolic spot, framed by the limy crags of Uzkorta, where there is an abundant autochthonous forest of ash trees, oaks, alders, maple trees, chestnut trees and holm oaks. These forests are the residual testimony of the old forest density that covered these slopes.
According to popular saying, a terrible cholera epidemic hit the population of Bilbao.
The alarmed population decided to erect a hermitage in the Pagasarri, dedicated to St. Roke, patron of plague sufferers. The saint was taken there in pilgrimage and it seems, according to the chronicles of the time, that the saint was diligent because the plague soon subsided.
We return to the barrier and climb through the wide gravel track until we get to a bend where three tracks fork out: One to the left, which goes into the woods up to the hillock of Pastorekorta and from there, it ascends to the Pagasarri through the hill range on the summit; the old path is in front and, albeit it is the most beautiful, it also happens to be the most demanding; finally, the wide gravel track continues to the right, going up until it meets with the path to Arraiz. All of these routes lead to the open fields of the Pagasarri and will take between one and a half, to two hours, depending on your stride.
The refuge stands to the left, where one can sit and rest and enjoy a well deserved snack or drink. The original building was constructed by the Town Hall of Bilbao in 1914 – a healthy life, naturism and the healthy mountain air were fostered in those days. For many years, this was run by Doña Francisca Intxausti, popularly known as “Paca” and this is the reason why people today still call it “Paca’s” bar.
In a short climb where a varied landscape offers the gentleness of the open fields and the rural physiognomy of the karst, we reach the summit, a magnificent balcony over the hubbub of Bilbao and the mouth of the Abra.
From the refuge, mountain fans can continue to climb the track that leads to the “campa de enmedio” (field in the middle), where the tracks divide and spread towards Zollo, Zanta Lucía de Llodio and Areta through the Espino fountain and the demanding climb to the mythical Ganekogorta.
AGORAren lehen lopaketa / Primer encuentro de AGORA
Lurraldeko 300 agente Agora proiektura gehitu dira Arabako ekimenak bultzatzeko / Cerca de 300 agentes del territorio se suman a ÁGORA para crear iniciativas que relancen Álava
2016.01.22
Ramiro González Arabako diputatu nagusia eta Pilar García de Salazar diputatu nagusiordea Aiarako Udalean izan dira. / El Diputado General de Álava, Ramiro González, y la Teniente Diputado General, Pilar García de Salazar, han visitado el Ayuntamiento de Ayala.
2016.02.15
PAGASARRI: Bilboko birika.
Pagasarri Bilboko mendirik ospetsuena da, eta jende askorentzat hiribilduko ikurrik garrantzitsuena da, itsasadarrarekin, Alde Zaharrarekin, San Mamesekin edo BegoÒako basilikarekin batera. Izan ere, 671 metroko altuerarekin, Pagasarrik Bilboren hazkundea ikusi du, eta pertsona asko gaztetarik elikatu dute mendizaletasuna, mendi horren inguruetan korrika eta olgeta eginez. Zaletu kopuru handia dauka, adin guztietako bisitariak, eta horiek egunero joaten dira inguru horretara, hiriaren erritmo bizkorretik babesteko leku egoki baten bila.
Pagasarri mendia Ganekogorta mendilerroaren barruan dago, eta hori mila metroko altueran altxatzen da Bilboko metropoliaren gainean; gainera, Bizkaiko eta Arabako lurraldeen mugan dago. Ipar-mendebaldean Kadagua ibaia dauka, eta hego-ekialdean Nerbioi ibaia, eta bertako maldak Bilbo, Alonsotegi eta Arrigorriaga udalerrien artean banaturik daude.
Etimologiak mendi horren jatorrizko itxura adierazten du. Pagasarrik bi elementu ditu: Paga edo pagoa eta sarri edo trinkoa. Beraz, Antzina Pagasarri pago geruza trinko batez estalita zegoen.
HISTORIA APUR BAT
1300. urtean, Diego Lopez de Harok sinaturiko Bilboko Herri Gutunean mendi hori aipatzen zen, Bilboren mugatzat, eta orduan Fagasarri esaten zioten.
Horren historia Euskal Herriko beste mendi askoren historia bezalakoa da, hariztiz, pagadiz eta artadiz betea; egurra, fruituak eta ehiza eskaini zizkien lehenengo biztanleei. Aztarna arkeologiko batzuk aurkitu dira (lurrazalean aurkituriko silexezko harriak) eta horiek aditzera ematen dute Brontze Aroan artzaintza jarduera hasi zela inguru horretan. Brontze Aroko artzainak abere taldeekin igotzen ziren, mendilerroko larredi aberatsetan bazkan egitera.
Hasieran artzaintza izan zen, gero siderurgia eta itsas industriaren goraldia, eta horrek, XVII. eta XVIII. mendeetan zur-eskari handia sortu zuen, Bizkaiko basoen suspertze-gaitasuna gainditu zuen eskaria. 1610. eta 1630. urteetan, Zorrozako Arsenal izenekoak gerrarako 40 galeoi baino gehiago eraiki zuen, eta horretarako, itsasontzi bakoitzeko 6.000 haritz baino gehiago moztu behar izan zen. Azkenik, Pagasarrik Karlistadetan jasandako suteek mendi horren baso-aberastasuna amaitu zuten.
XIX. mendean, Pagasarrik itxura ikaragarria zeukan, eta basomasa guztia galduta zuen. Tokiko agintarien kontzientziari eta herri ekimenari esker, mendi horrek apurka-apurka bere aberastasun naturalaren zati bat berreskuratu du.
HOZKAILUAK ETA TARIN ITURRIA
Pagasarriko zelaietara iritsitakoan, eskuinetara jaitsita (Ganetaren malden behealdetik), hozkailuak eta Tarin iturria aurkituko ditugu.
Pagasarriko hozkailuak XVII. mendekoak dira, Bizkaian elurra merkaturatzen hasi zen garaikoak. Hozkailuak lurpeko eraikuntza zilindrikoak ziren; neguan eroritako elurra biltzeko eta kontserbatzeko erabiltzen ziren, elur hori urteko hilabeterik beroenetan erabili ahal izateko. Elurra zapaldu egiten zen, trinkotzeko, eta belarrez, lastoz edo iratzez bananduriko geruzetan biltzen zen. Sorturiko izotza bloketan ebaki eta kontsumoko lekuetara garraiatzen zen, gaueko freskuratan. Medikuntzan erabiltzen zen, sukarrak arintzeko, eta analgesikotzat ere erabiltzen zuten. Halaber, edari freskagarriak eta izozki gozoak egiteko ere oso estimaturik zegoen.
Hozkailuen azpian, Tarin iturria dago; Udoi iturburuaren ondoan bildutako mendizale talde batek inauguratu zuen 1914. urtean; eraikuntzaren gastuak ordaintzeko, harpidedunei tarin bat (garaiko erreal bat) kobratzea erabaki zuten.
HAITZEKO AZTARNAK
Pagasarriren gailurrean, haitzek lapiazez, arrakalaz, dolinaz, haitzuloz eta hormaz beteriko paisaia menperatzen dute, eta horien artean belar-geruza emankorra dago; horrek guztiak, berriz, paisaia erakargarria eta berezia sortzen du.
Lapiazaren aurrean, haitzaren azaleran egitura zimurra eta irregularra ikusten da, eta bertan koralen eta errudisten aztarna fosil asko dago; horrek aditzera ematen du inguru hori antzina urpean egon zela.
Antzina-antzina, orain dela 120 milioi urte baino gehiago, itsaso epel eta sakonera nahiko txikiko batek estaltzen zituen lur horiek. Ur horietan, koralezko arrezife handiak garatu ziren eta horiexek sortu dituzte inguruko mendietariko asko.
Gero, Orogenia Alpetarrean (garrantzi handiko aldi geologikoa, geure paisaiaren formei dagokienez), urpeko arro sedimen tarioa apurka-apurka altxatzen hasi zen.
Horrela, Bilboko antiklinorioko mendiak eta Ganekogorta mendilerroa sortu ziren, eta horren barruan Pagasarri dago. Material horiek azaleratu ondoren, higadura-prozesuen efektuak nabaritu ziren berriro, eta azkenean, oraingo erliebea sortu zen.
IBILBIDEA
Pagasarrirako igoera alde guztieta tik egiten duten ibilbide asko dago, inguruko udalerrietatik abiatuta. Bilboko hiriburuko Zabalburu plazan hasten den bidea aukeratu dugu, berori baita Pagasarrirako ibilbiderik klasikoena eta erabiliena.
Zabalburu plazatik hasita, Juan de Garai kaletik San Adrianerantz igoko gara. Auzo ospetsu hori behean utzita, autobidearen gaineko zubi bat zehar katuko dugu. Iberdrolaren eraikina inguratu eta ezkerretara egingo dugu bira, "Pagasarrirako Bidea" deritzonaren ondotik, Garbigunearen albotik igarota.
Bihurgune zabal baten ostean, Ikoko baserrien ondoko errepidearen al bora iritsiko gara. Apur bat gorago, errepidea utziko dugu hormigoizko bide batetik; bide horrek, malda gogo rrean, Bentabarri baserriraino eraman go gaitu; baserri hori duen zelai ederrean, auzoko jaiak eta erromeriak ospatzen dira.
Gorantz jarraituko dugu, errepidetik, Arnotegiko malden azpitik, Athletic tabernaren eta Igertuko baserrien ondotik igarota, eta bertan, Buiatik eta Bolintxu errekaren haranetik gorantz doan bidearekin bat egingo dugu. Bertan lehen presa bat zegoen, baina 1983ko uholdeek hondatu egin zuten; presa hori oso ospetsua da Bilboko gazteen artean, udako egun sargoritsuetan bertara joaten baitira bainua hartzera.
Aldapa txiki bat igo ondoren, ibilgailuen bidea ixten duen hesira iritsiko gara, eta bertatik Pagasarriko maldetan sartzen da. Ezkerretara dagoen asfaltozko estrata batek San Roqueren baselizara hurbilduko gaitu, paisaia bukolikoan kokaturiko baselizara; inguruan, Uzkortaren kare-harrizko haitzak daude eta, bertan, baso autoktono ugaria dago: lizarrak, haritzak, haltzak, astigarrak, gaztainondoak eta arteak. Baso horiek, berriz, malda horietan antzina zegoen basoko aberastasunaren aztarnak dira.
Herri tradizioak dioenez, 1575. urtean kolera izurri ikaragarri batek Bilboko biztanleria jota utzi zuen.
Biztanleak, ikaratuta, Pagasarrin San Roqueren omenezko baseliza eraikitzea erabaki zuten, santu hori izurridunen zaindaria baita. Santua erromerian igo zen bertara, eta, garaiko kronikek diotenez, santua eskuzabala izan zen, handik gutxira izurria amaitu egin baitzen.
Hesira itzuli eta legarrezko bide zabal batetik gorantz egingo dugu, harik eta hiru bide desberdin dituen bihurgunera iritsi arte: ezkerretarako bidea basoaren barrutik lau-lau doa, Pastorekorta mendi-lepora iritsi arte, eta bertatik Pagasarrira igotzen da, gailurrerako muinotik; aurrealdean antzinako bidea daukagu, ederrena baina gogorrena; eta, azkenik, eskuinetara, Arraizko bidearekin bat eginez gorantz doan legarrezko bide zabala dago. Bide horietariko edozein hartuta, Pagasarriren zelaietara iritsiko gara, ordubete eta erdian edo ordu bitan, bakoitzaren ahalmenaren arabera.
Ezkerretara aterpea dago eta bertan atsedena nahiz ondo merezitako mokadua har daiteke. Jatorrizko eraikina Bilboko Udalak eraiki zuen, 1914an, Kirol Klubak eskatuta; urte horietan bizitza osasuntsua, naturismoa eta mendiko aire osasuntsuak sustatu ziren. Urte askotan, Francisca Intxausti andreak gobernatu zuen, eta horri Paca esaten zioten; horrenbestez, oraindik ere askok "La Paca" taberna esaten dio.
Zelaien leuntasuna eta karstaren fisonomia malkartsua tartekatzen dituen igoera labur batean, gailurrera hurbilduko gara, Bilboko metropoli zalapartatsuaren eta Abraren bokalearen gaineko begiratoki bikaina da.
Aterpetik, ausartenek aurrera egin dezakete "bitarteko zelaira" doan bidetik; bertan banatu egiten dira Zollorako, Laudioko Santa Luciarako nahiz Aretarako bideak (Espino deritzon iturritik), Ganekogorta mitikorako igoera gogorretik.
PAGASARRI: el pulmón de BilbaoVolver
El Pagasarri es la montaña más popular de Bilbao y para mucha gente uno de los símbolos más importantes de la Villa, junto con la Ría, el Casco Viejo, San Mamés o la Basílica de Begoña. Y es que el Pagasarri desde sus 671 metros de altura ha visto crecer Bilbao desde su más tierna infancia y son muchas las personas que en su juventud han alimentado la afición a la montaña correteando y jugando en sus estribaciones. Cuenta con una gran cantidad de incondicionales, visitantes de todas las edades que diariamente se acercan a estos bucólicos parajes en busca de un oasis natural donde refugiarse del bullicioso ritmo de la ciudad.
El monte Pagasarri forma parte del macizo de Ganekogorta, una altiva montaña que se eleva hasta los mil metros sobre la metrópoli bilbaína, limitando los territorios de Bizkaia y Araba. Enmarcado por los ríos Kadagua al noroeste y Nervión al sureste, reparte sus laderas entre los municipios de Bilbao, Alonsotegi y Arrigorriaga.
La etimología nos habla del aspecto primigenio de esta montaña. La palabra Pagasarri cuenta con dos elementos diferenciados: Paga / pagoa que significa haya, y sarri, tupido espeso, denso... Por lo tanto nos podemos imaginar el Pagasarri cubierto por un denso manto de hayas.
UN POCO DE HISTORIA
Ya en 1300 la Carta Puebla de Bilbao, firmada por Don Diego López de Haro se refería a esta montaña para delimitar Bilbao, con el nombre de Fagasarri.
Su historia se asemeja a la de muchos otros montes de Euskal Herria, cubierta de bosques de robles, hayas y encinas, abasteció de leña, frutos y caza a sus primeras poblaciones. Se han encontrado algunos restos arqueológicos (lascas de sílex hayadas en superficie) que indican que en la edad de bronce se inició la actividad pastoril en la zona. Pastores de la edad de bronce que subían sus rebaños a alimentarse en los ricos pastos del macizo.
Primero fue el pastoreo, más tarde el desarrollo de la siderurgia y auge de la industria naval que entre los siglos XVII y XVIII generó una gran demanda de madera desbordando la capacidad de regeneración de los bosques de Bizkaia. Recordemos que entre los años 1610 y 1630 el Arsenal de Zorroza construyo más de 40 galeones de guerra que obligaron a talar 6.000 robles por barco. Por último, los incendios que tuvo que soportar el Pagasarri durante las Guerras Carlistas acabaron con la riqueza forestal de esta montaña.
En el siglo XIX el Pagasarri ofrecía un aspecto desolador habiendo perdido toda su masa forestal. La conciencia de las autoridades locales y la iniciativa popular han conseguido que poco a poco esta montaña vaya recuperando parte de su riqueza natural.
LAS NEVERAS Y LA FUENTE DE TARÍN
Según llegamos a las campas del Pagasarri y descendiendo a mano derecha, bajo las laderas del Ganeta encontramos las neveras y la fuente del Tarín.
Las neveras del Pagasarri datan del siglo XVII, época en que comenzó la comercialización de la nieve en Bizkaia. Las neveras eran edificaciones subterráneas de forma cilíndrica, que tenían por objeto el almacenamiento y conservación de la nieve caída durante el invierno para su utilización en los meses más cálidos del año. La nieve se pisaba para compactarla, almacenándola en capas, separadas por hierba, paja o helechos. El hielo formado se cortaba en bloques y se transportaba a los lugares de consumo aprovechando el fresco de la noche. Se utilizaba en medicina para aliviar los estados febriles, o como analgésico. También era muy apreciado en la elaboración de bebidas refrescantes y deliciosos helados.
Debajo de las neveras encontramos la fuente del Tarín que fue inaugurada en 1914 por un grupo de montañeros y montañeras que congregados junto al manantial de Udoi, decidieron sufragar los gastos de su construcción mediante el cobro de un Tarín (un real de la época) a las personas suscriptoras.
HUELLAS EN LA ROCA
En la cumbre del Pagasarri el roquedo domina un intrincado paisaje de lapiazes, grietas, dolinas, cuevas y paredes entre los que se intercala un fértil manto de hierba, creando un paisaje atractivo y singular.
Si nos encaramamos al lapiaz, observaremos en la superficie de la roca una estructura rugosa e irregular en la que abundan las huellas fósiles de corales y rudistas que nos hablan de un remoto pasado bajo las aguas.
Nos tenemos que remontar muy lejos en el tiempo, hace más de 120 millones de años, cuando un mar cálido y relativamente poco profundo, cubría estos suelos que ahora pisamos. En esas aguas someras se desarrollaban los grandes arrecifes coralinos que han dado origen a muchas de las montañas de nuestro entorno.
Posteriormente y durante la Orogenia Alpina, un período geológico de gran importancia en las formas de nuestro paisaje, se inició un levantamiento lento e inexorable de la cuenca sedimentaria que yacía bajo las aguas. Surgieron así las masas montañosas del anticlinorio de Bilbao y macizo de Ganekogorta, dentro del cual se encuentra el Pagasarri.
Una vez que estos materiales empezaron a aflorar en superficie, volvieron a sufrir los efectos de los procesos erosivos. que terminaron por configurar el relieve tal y como hoy lo conocemos.
ITINERARIO
Existen multitud de rutas que, partiendo de los municipios limítrofes, abordan el ascenso al Pagasarri por todos sus flancos. Hemos elegido la ruta que comienza en plaza de Zabalburu de la capital vizcaína, por ser éste el itinerario más clásico y el más utilizado en la ascensión.
Desde la misma plaza de Zabalburu ascendemos por la calle Juan de Garay hacia San Adrián. Dejamos abajo este popular barrio, cruzando un puente sobre la autopista. Contorneamos el edificio de Iberdrola y giramos a la izquierda por el “Camino del Pagasarri” pasando junto al Garbigune.
Tras una amplia revuelta, llegamos a la carretera junto a los caseríos de Iko. Un poco más arriba volvemos a abandonar la carretera por una pista hormigonada, que en fuerte pendiente nos lleva hasta el caserío Bentabarri, ubicado en una hermosa campa donde se celebran las fiestas y romerías del barrio.
Continuamos ascendiendo, ahora por carretera, bajo las laderas de Arnotegi, pasando junto al bar Athletic y los caseríos de Igertu donde confluimos con el camino que asciende desde Buia por el valle del arroyo Bolintxu. Allí existía una presa, arrasada por las inundaciones de 1983, muy popular entre la chavalería bilbaína que en los calurosos días del estío se acercaba a darse un chapuzón.
Un pequeño repecho y alcanzamos la barrera que cierra el paso de vehículos hacia las laderas del Pagasarri. Por la izquierda una estrada asfaltada nos acerca a la ermita de San Roque, asentada en un bucólico paraje, enmarcado por las peñas calizas de Uzkorta donde abunda un variado bosque autóctono de fresnos, robles, alisos, arces, castaños y encinas. Estos bosques son el testimonio residual de la antigua riqueza forestal que cubría estas laderas.
Cuenta la tradición popular que en el año 1575, una terrible epidemia de cólera azotaba a la población bilbaína.
La población asustada decidió eregir una ermita en el Pagasarri bajo la advocación de San Roke, patrono de los apestados. Se subió al santo en romería y parece ser, según cuentan las crónicas de la época, que el santo fue diligente pues pronto la epidemia de peste remitió.
Volvemos a la barrera y ascendemos por la ancha pista de grava hasta una curva de la que salen tres pistas: Una a la izquierda, llanea por el interior del bosque hasta el collado de Pastorekorta y de allí sube al Pagasarri por el cordal cimero; enfrente tenemos el camino antiguo, el más bello pero también el más exigente; y por último, a la derecha continua la ancha pista de grava que asciende juntándose al camino de Arraiz. Por cualquiera de estos caminos alcanzaremos las campas de Pagasarri en aproximadamente hora y media o dos horas, según el paso de cada quien.
A la izquierda, queda el refugio donde podemos sentarnos a descansar y tomar un merecido refrigerio. El edificio original fue edificado por el Ayuntamiento de Bilbao en 1914 a petición del Club Deportivo, años en que se potenció la vida sana, el naturismo y los saludables aires de la montaña. Durante muchos años fue regentado por Doña Francisca Intxausti, llamada popularmente Paca por lo que mucha gente lo sigue llamando el bar de “La Paca”.
En una corta ascensión que alterna la dulzura de las campas y la agreste fisonomía del karst, podemos acercarnos hasta la cima, un magnífico balcón sobre la bulliciosa metrópoli bilbaína y la desembocadura del Abra.
Desde el refugio, los y las más montaraces pueden continuar la ruta por la pista que enfila hacia la “campa de enmedio” donde se separan las rutas hacia Zollo, Santa Lucia de Llodio y Areta por la fuente del Espino, y la exigente ascensión al mítico Ganekogorta.
PAGASARRI: the lung of BilbaoBack
The Pagasarri is the most popular mountain in Bilbao and for many people, one of the most important symbols of the city, together with the Estuary, the “Casco Viejo” (Old Quarters), San Mamés or the Basilica of Begoña. The fact is that the Pagasarri, from its 671 metres of height, has witnessed the development of Bilbao from its tender childhood and many people have fostered their fondness for the mountain by running around and playing around the foot of the mountain. It has a lot of faithful visitors of all ages, who go there every day seeking a natural oasis where they can take refuge from the hubbub of the city.
The Pagasarri mountain forms part of the mountain mass of Ganekogorta, a haughty mountain that rises a thousand metres over the city of Bilbao, bordering the territories of Bizkaia and Araba. Framed by the rivers Kadagua to the northeast and the Nervión estuary to the southeast, its slopes spread along the municipalities of Bilbao, Alonsotegi and Arrigorriaga.
Ethymology describes the original appearance of this mountain. The word “Pagasarri” has two differentiated elements, namely: “Paga / pagoa”, which means beech tree and “sarri”, which means thickly dense, dense, etc. Therefore, we can picture the Pagasarri as being covered by a dense layer of beeches.
A LITTLE BIT OF HISTORY
By 1300, the “Carta Puebla” of Bilbao, or Charter of Foundation of Bilbao, signed by Don Diego López de Haro, referred to this mountain that delimited Bilbao, as “Fagasarri”.
Its history is very similar to that of other mountains in the Basque Country, covered in oak woods, beech trees and holm oaks, providing wood, fruit and game to its first inhabitants. Some archaeological remains have been discovered (sylex stone chips on the surface of the same), which indicate that shepherding activities commenced during the Bronze age. Shepherds from the Bronze Age who took their herds to graze in the rich pastures of the mountain mass.
First it was shepherding, then the development of the iron and steel industry and the naval industry boom that during the 17th and 18th centuries generated a great demand for wood, exceeding the regeneration capacity of the forests of Bizkaia. One should bear in mind that between the years 1610 and 1630, the Naval Dockyard of Zorroza built over 40 war galleons, which entailed the felling of 6,000 oaks per vessel. The fires that the Pagasarri had to endure during the Carlist Wars finally depleted the forest wealth provided by this mountain.
The Pagasarri was absolutely desolate in the 19th century, having lost all its forest mass. Helped by the concern of local authorities and popular initiative, this mountain is slowly recovering part of its natural wealth.
TARIN’S ICE-BOXES AND FOUNTAIN
As we approach the fields of the Pagasarri and, descending to the right, we will come across Tarin’s ice-boxes and fountain.
The ice-boxes of the Pagasarri date back to the 17th century, when ice began to be marketed in Bizkaia. These ice-boxes were underground cylindrical-shaped constructions whose objective was the storage and conservation of the snowfall from the winter, to be used during the hottest months of the year. Snow was compacted by treading, stored and separated with layers of grass, straw or ferns. The ice that formed was cut into blocks and transported to the customers during the night, as it was cooler. This ice was used for medicinal purposes, to help with fever, or as an analgesic. It was also highly appreciated for the preparation of refreshing drinks and delicious ice-creams.
Under the ice-boxes lies the fountain of Tarin, which was inaugurated in 1914 by a group of mountaineers who were gathered around the spring of Udoi, and decided to defray the expenses derived from the cost of construction by charging one “Tarín” (a coin worth 25 cents of the old pesetas) to subscribers.
TRACES ON THE ROCK
The rocky area on the summit of the Pagasarri dominates an intricate landscape of crevasses caused by erosion, cracks, sinkholes, caves and walls, with a fertile layer of grass lying between them, creating an attractive and singular landscape.
Facing the crevasses, the surface of the rock has an irregular and rough structure with an abundant trace of coral fossils and rudistas that speak of a remote past under the waters.
One needs to trace history way back over 120 million years, when a warm and relatively shallow sea covered the land we are now standing on. Large coral reefs developed in those superficial waters, which have now become many of the mountains in our surroundings.
Subsequently, and during the Alpine Orogeny, a highly relevant geological period that shaped our landscape, a slow and inexorable moulding of the sedimentary basin that lay under the waters, began. The mountainous masses of the anticlinorium of Bilbao and the massif of Ganekogorta, where the Pagasarri stands.
When these materials began to come to the surface, the erosive processes returned and finally shaped the relief as it appears today.
ITINERARY
There are a multitude of routes that leave from the bordering municipalities, offering a route of ascent to the Pagasarri from all flanks. We have opted for the route that begins at the Zabalburu square of the capital of Bizkaia, this being the most classical itinerary and one which is most widely used for the ascent.
From the square of Zabalburu itself, take the Juan de Garay street as it ascends towards San Adrián. Leaving this popular district behind, cross the bridge over the motorway. Go around the building of Iberdrola and turn left through the “Camino del Pagasarri”, going past the Garbigune (waste disposal bins for recycling).
After a deep turn, one gets to the road next to the farmhouses of Iko. A bit further up, we leave the road once more and walk on a concrete track that steeply rises to the farmhouse of Bentabarri, located on a beautiful meadow where the district fiestas and pilgrimages are held.
Continue uphill, now on the road, under the slopes of the Arnotegi mountain, going past a bar called Athletic and the farmhouses of Igerty, where this road will meet the track that rises from Buia through the valley of the Bolintxu stream. There used to be a dam there, which was destroyed by the landslides of 1983; it used to be very popular amongst the young people of Bilbao, who used to go there for a swim during the hot summer days.
After a short steep slope, we reach the barrier that hinders traffic from going to the slopes of the Pagasarri. To the left, a concrete platform brings us to the hermitage of San Roque, located in a bucolic spot, framed by the limy crags of Uzkorta, where there is an abundant autochthonous forest of ash trees, oaks, alders, maple trees, chestnut trees and holm oaks. These forests are the residual testimony of the old forest density that covered these slopes.
According to popular saying, a terrible cholera epidemic hit the population of Bilbao.
The alarmed population decided to erect a hermitage in the Pagasarri, dedicated to St. Roke, patron of plague sufferers. The saint was taken there in pilgrimage and it seems, according to the chronicles of the time, that the saint was diligent because the plague soon subsided.
We return to the barrier and climb through the wide gravel track until we get to a bend where three tracks fork out: One to the left, which goes into the woods up to the hillock of Pastorekorta and from there, it ascends to the Pagasarri through the hill range on the summit; the old path is in front and, albeit it is the most beautiful, it also happens to be the most demanding; finally, the wide gravel track continues to the right, going up until it meets with the path to Arraiz. All of these routes lead to the open fields of the Pagasarri and will take between one and a half, to two hours, depending on your stride.
The refuge stands to the left, where one can sit and rest and enjoy a well deserved snack or drink. The original building was constructed by the Town Hall of Bilbao in 1914 – a healthy life, naturism and the healthy mountain air were fostered in those days. For many years, this was run by Doña Francisca Intxausti, popularly known as “Paca” and this is the reason why people today still call it “Paca’s” bar.
In a short climb where a varied landscape offers the gentleness of the open fields and the rural physiognomy of the karst, we reach the summit, a magnificent balcony over the hubbub of Bilbao and the mouth of the Abra.
From the refuge, mountain fans can continue to climb the track that leads to the “campa de enmedio” (field in the middle), where the tracks divide and spread towards Zollo, Zanta Lucía de Llodio and Areta through the Espino fountain and the demanding climb to the mythical Ganekogorta.
Dira Amar* tends to flowers and plants in a small space in this Southeast Asian women's prison. She uses her many gifts to minister to fellow inmates.
AGORAren lehen lopaketa / Primer encuentro de AGORA
Lurraldeko 300 agente Agora proiektura gehitu dira Arabako ekimenak bultzatzeko / Cerca de 300 agentes del territorio se suman a ÁGORA para crear iniciativas que relancen Álava
2016.01.22
Mugimendu feministen eta bizirik atera diren biktima izandako emakumeen borrokari esker, gizarteak gaur egun antzeman daitezkeen (kolpeak beti izan dira ikusteko modukoak) eta gaitzets daitezkeen indarkeriaren agerbide batzuk ezagutzea izan du.
Nolanahi ere den, indarkeriazko agerbide nabarmenenak indarkeriatzat hartzen diren arren, badira beste harreman-bide eta jokabide batzuk, guztiz arrunt bilakatu direnak, eta indarkeriazko egintzatzat sailkatzen dituzgunean, harridura, haserrea edo kritika eragiten dute. Indarkeria ikusezinaz edo mikromatxismoez ari gara, eta ez deritze horrela txikiak direlako, egunerokoak eta ikusezinak direlako baizik.
Sabino Arana Fundazioak antolatutako hitzaldi horretan, Norma Vázquez psikologoak mikromatxismoak zergatik ezartzen diren eta horiek aitortzeak zer ondorio dakartzan azalduko digu eta, bide batez, eta horiek desagerraraztearen garrantziaz jardungo du.
Azken 24 urteotan Bilbon bizi izan den Norma Vázquez mexikarra da jatorriz, eta duela 40 urte hasi zen feminismoan eta emakumek piratzen duten indarkeriaren aurka borrokatzen. Hainbat taldetan ibili da, hala nola CIDHAL (Latinoamerikako lehen zentro feminista), Mujeres en Acción Sindical eta Mexikoko Barruti Federaleko Koordinadora Feministan.
1992 eta 1998 urteen artean, ‘Las Dignas’ elkarte feministako kide izan zen El Salvador herrialdean. Bilbon, Sortzen aholkularitza-etxea sortu zuen, hau da, indarkeria matxistaren aztertzen eta horren aurka jarduten aditua den eta emakumeen ahalduntzea bultzatzen duen zerbitzu espezializatua.
Vázquezen aztergai nagusia emakumeek pairatzen duten indarkeria da, eta horren inguruan ikertu du, prestakuntza eskaini eta aholkularitza eman die erakunde batzuei.
Los movimientos feministas y las mujeres víctimas-supervivientes han permitido con su lucha que la sociedad pueda ver algunas de las manifestaciones de la violencia que hoy pueden ser no solo reconocibles (un golpe siempre ha sido visible) sino condenables.
Sin embargo, mientras las formas más visibles son ya reconocidas y nombradas como violencia, hay otros mecanismos de relación y comportamiento que se han normalizado y que cuando se nombran como violencia suscitan sorpresa, indignación o crítica. Hablamos de violencia invisibilizada o micromachismos, que no lo son porque sean pequeños, sino porque son cotidianos e invisibles.
En la conferencia, organizada por Sabino Arana Fundazioa, Norma Vázquez analizará por qué se naturalizan los micromachismos, qué consecuencias tiene reconocerlos y por qué la importancia de erradicarlos.
Afincada en Bilbao desde hace 24 años, Norma Vázquez es originaria de México, donde hace ya 40 años se inició en el feminismo y contra la violencia hacia las mujeres. Ha militado en distintos grupos como CIDHAL (primer centro feminista en América Latina), Mujeres en Acción Sindical y la Coordinadora Feminista del Distrito Federal de México.
Entre 1992 y 1998 formó parte de la asociación feminista ‘Las Dignas’ en El Salvador. En Bilbao creó Sortzen Consultoria, especializada en el análisis y actuación contra la violencia machista y el impulso del empoderamiento de las mujeres.
Su principal tema de estudio es la violencia contra las mujeres, en torno al cual ha investigado, formado y asesorado a distintas entidades.
Mugimendu feministen eta bizirik atera diren biktima izandako emakumeen borrokari esker, gizarteak gaur egun antzeman daitezkeen (kolpeak beti izan dira ikusteko modukoak) eta gaitzets daitezkeen indarkeriaren agerbide batzuk ezagutzea izan du.
Nolanahi ere den, indarkeriazko agerbide nabarmenenak indarkeriatzat hartzen diren arren, badira beste harreman-bide eta jokabide batzuk, guztiz arrunt bilakatu direnak, eta indarkeriazko egintzatzat sailkatzen dituzgunean, harridura, haserrea edo kritika eragiten dute. Indarkeria ikusezinaz edo mikromatxismoez ari gara, eta ez deritze horrela txikiak direlako, egunerokoak eta ikusezinak direlako baizik.
Sabino Arana Fundazioak antolatutako hitzaldi horretan, Norma Vázquez psikologoak mikromatxismoak zergatik ezartzen diren eta horiek aitortzeak zer ondorio dakartzan azalduko digu eta, bide batez, eta horiek desagerraraztearen garrantziaz jardungo du.
Azken 24 urteotan Bilbon bizi izan den Norma Vázquez mexikarra da jatorriz, eta duela 40 urte hasi zen feminismoan eta emakumek piratzen duten indarkeriaren aurka borrokatzen. Hainbat taldetan ibili da, hala nola CIDHAL (Latinoamerikako lehen zentro feminista), Mujeres en Acción Sindical eta Mexikoko Barruti Federaleko Koordinadora Feministan.
1992 eta 1998 urteen artean, ‘Las Dignas’ elkarte feministako kide izan zen El Salvador herrialdean. Bilbon, Sortzen aholkularitza-etxea sortu zuen, hau da, indarkeria matxistaren aztertzen eta horren aurka jarduten aditua den eta emakumeen ahalduntzea bultzatzen duen zerbitzu espezializatua.
Vázquezen aztergai nagusia emakumeek pairatzen duten indarkeria da, eta horren inguruan ikertu du, prestakuntza eskaini eta aholkularitza eman die erakunde batzuei.
Los movimientos feministas y las mujeres víctimas-supervivientes han permitido con su lucha que la sociedad pueda ver algunas de las manifestaciones de la violencia que hoy pueden ser no solo reconocibles (un golpe siempre ha sido visible) sino condenables.
Sin embargo, mientras las formas más visibles son ya reconocidas y nombradas como violencia, hay otros mecanismos de relación y comportamiento que se han normalizado y que cuando se nombran como violencia suscitan sorpresa, indignación o crítica. Hablamos de violencia invisibilizada o micromachismos, que no lo son porque sean pequeños, sino porque son cotidianos e invisibles.
En la conferencia, organizada por Sabino Arana Fundazioa, Norma Vázquez analizará por qué se naturalizan los micromachismos, qué consecuencias tiene reconocerlos y por qué la importancia de erradicarlos.
Afincada en Bilbao desde hace 24 años, Norma Vázquez es originaria de México, donde hace ya 40 años se inició en el feminismo y contra la violencia hacia las mujeres. Ha militado en distintos grupos como CIDHAL (primer centro feminista en América Latina), Mujeres en Acción Sindical y la Coordinadora Feminista del Distrito Federal de México.
Entre 1992 y 1998 formó parte de la asociación feminista ‘Las Dignas’ en El Salvador. En Bilbao creó Sortzen Consultoria, especializada en el análisis y actuación contra la violencia machista y el impulso del empoderamiento de las mujeres.
Su principal tema de estudio es la violencia contra las mujeres, en torno al cual ha investigado, formado y asesorado a distintas entidades.
Mugimendu feministen eta bizirik atera diren biktima izandako emakumeen borrokari esker, gizarteak gaur egun antzeman daitezkeen (kolpeak beti izan dira ikusteko modukoak) eta gaitzets daitezkeen indarkeriaren agerbide batzuk ezagutzea izan du.
Nolanahi ere den, indarkeriazko agerbide nabarmenenak indarkeriatzat hartzen diren arren, badira beste harreman-bide eta jokabide batzuk, guztiz arrunt bilakatu direnak, eta indarkeriazko egintzatzat sailkatzen dituzgunean, harridura, haserrea edo kritika eragiten dute. Indarkeria ikusezinaz edo mikromatxismoez ari gara, eta ez deritze horrela txikiak direlako, egunerokoak eta ikusezinak direlako baizik.
Sabino Arana Fundazioak antolatutako hitzaldi horretan, Norma Vázquez psikologoak mikromatxismoak zergatik ezartzen diren eta horiek aitortzeak zer ondorio dakartzan azalduko digu eta, bide batez, eta horiek desagerraraztearen garrantziaz jardungo du.
Azken 24 urteotan Bilbon bizi izan den Norma Vázquez mexikarra da jatorriz, eta duela 40 urte hasi zen feminismoan eta emakumek piratzen duten indarkeriaren aurka borrokatzen. Hainbat taldetan ibili da, hala nola CIDHAL (Latinoamerikako lehen zentro feminista), Mujeres en Acción Sindical eta Mexikoko Barruti Federaleko Koordinadora Feministan.
1992 eta 1998 urteen artean, ‘Las Dignas’ elkarte feministako kide izan zen El Salvador herrialdean. Bilbon, Sortzen aholkularitza-etxea sortu zuen, hau da, indarkeria matxistaren aztertzen eta horren aurka jarduten aditua den eta emakumeen ahalduntzea bultzatzen duen zerbitzu espezializatua.
Vázquezen aztergai nagusia emakumeek pairatzen duten indarkeria da, eta horren inguruan ikertu du, prestakuntza eskaini eta aholkularitza eman die erakunde batzuei.
Los movimientos feministas y las mujeres víctimas-supervivientes han permitido con su lucha que la sociedad pueda ver algunas de las manifestaciones de la violencia que hoy pueden ser no solo reconocibles (un golpe siempre ha sido visible) sino condenables.
Sin embargo, mientras las formas más visibles son ya reconocidas y nombradas como violencia, hay otros mecanismos de relación y comportamiento que se han normalizado y que cuando se nombran como violencia suscitan sorpresa, indignación o crítica. Hablamos de violencia invisibilizada o micromachismos, que no lo son porque sean pequeños, sino porque son cotidianos e invisibles.
En la conferencia, organizada por Sabino Arana Fundazioa, Norma Vázquez analizará por qué se naturalizan los micromachismos, qué consecuencias tiene reconocerlos y por qué la importancia de erradicarlos.
Afincada en Bilbao desde hace 24 años, Norma Vázquez es originaria de México, donde hace ya 40 años se inició en el feminismo y contra la violencia hacia las mujeres. Ha militado en distintos grupos como CIDHAL (primer centro feminista en América Latina), Mujeres en Acción Sindical y la Coordinadora Feminista del Distrito Federal de México.
Entre 1992 y 1998 formó parte de la asociación feminista ‘Las Dignas’ en El Salvador. En Bilbao creó Sortzen Consultoria, especializada en el análisis y actuación contra la violencia machista y el impulso del empoderamiento de las mujeres.
Su principal tema de estudio es la violencia contra las mujeres, en torno al cual ha investigado, formado y asesorado a distintas entidades.
Nunca vos aconteceu? Se calhar não, mas depois me dirão.
Entro numa livraria. Com o desânimo antecipado de quem sabe que as livrarias, nos tempos que correm, têm cada vez menos livros nos campos que me interessam.
Por motivos que desconheço, mas que posso facilmente adivinhar, é cada vez mais difícil encontrar bons livros sobre fotografia. Lá os grandes álbuns, com boa qualidade de impressão ainda se vão encontrando. Tal como os “guias práticos” disto e daquilo, especializados em “ensinar totós” nos segredos dos grandes fotógrafos. Como se o principal segredo não passasse por três aspectos apenas: saber ver luz, saber sentir perspectivas, conhecer o nosso semelhante. O resto é uma questão de prática, de gosto pessoal e de tentar e errar.
Em qualquer dos casos os livros que falam sobre estas abordagens estão cada vez mais raros nas livrarias portuguesas. Talvez porque são livros que levam e obrigam a pensar, e isto é coisa que é pouco frequente nos tempos que correm.
Fosse como fosse, entrei na loja. Nunca se sabe o que nos espera, e é uma espécie de vício, isto de entrar em lojas de livros.
E, tal como esperava, a secção de fotografia era de uma pobreza franciscana. Os tais álbuns caros e os tais manuais ainda os vi, mas quanto ao resto, pouco ou nada.
Ainda por lá encontrei uma edição da Tashen sobre Edward Weston. O nome é sonante e as suas imagens são sempre para ver e deliciar, mas estes editores decidiram fazer uma publicação bilingue, em português e italiano que, como é sabido, é uma língua que o comum dos lusos domina com fluência. E se a qualidade de impressão era boa, já o tamanho das imagens se aproximava do dos postais ilustrados, perdendo assim a magnificência daqueles cinzentos aveludados, dos pretos profundos, dos brancos exuberantes.
Por incrível que pareça, também constava Barthes, com o seu “Câmara clara”. Suspeito por ser de leitura obrigatória no campo das filosofias escolares, que faz muito que não vejo ninguém a lê-lo ou sobre ele falar.
Para minha satisfação, e meio perdido entre os guias práticos para tótós, também constava o Langford, representado pelo “Fotografia Básica”. Numa edição bem mais recente que a que consta em minha casa, é livro de leitura obrigatória para quem queira estudar as questões técnicas, sendo que o recomendo por sistema aos estudantes com quem trabalhe ou a curiosos que mo perguntem. Claro que o “Tratado de fotografia”, o seu complemento aprofundado, não constava por aqui e, em boa verdade, faz muitos anos que não o vejo que não na minha estante, em casa.
Preparava-me eu para me afastar, confirmada que estava a minha opinião sobre as livrarias actuais e o consumo de livros, quando vi um que ocultava a lombada, deitado sobre os demais de pé. Aquele meu anjinho da guarda, que no lugar de asas usa um livro aberto nas costas, empurrou-me a mão e peguei nele. Consegui conter o grito de satisfação quando, ainda antes de poder ler o título, identifiquei o grafismo da capa: “Arte e percepção visual” de Rudolf Arnheim.
Tenho com este livro uma história curiosa: Foi-me recomendado e emprestado por um amigo que, não estando directamente ligado à fotografia, nada nas artes, do aprender ao fazer. E uma recomendação vinda dele é sempre de levar em conta, pelo que o aceitei e pu-lo na lista “dos para ler”. Mas a pilha vai sempre aumentando e fui-o atrasando até que, uns tempos depois, ele me pergunta a minha opinião. Cheio de vergonha, tive que confessar que nem lhe tinha pegado ainda. Bem de acordo com a sua maneira de ser, lá me deu um prazo para o fazer, o que fui fazendo. Que se trata de um livro bom de ler mas denso, difícil de ler como se de um romance se tratasse.
Mas, nas idas e vindas, nas entradas e saídas do saco, no trabalho, no comboio, etc., foi-se degradando, ficando com a capa meio vincada, quiçá mesmo estragada. Em tempo, avisei o seu dono de tal, dizendo-lhe que trataria de o substituir, assim que o encontrasse, ao que me disse que o mais provável seria ter que o encomendar, já que se trata de uma edição brasileira e nada comum por cá.
Tudo isto aconteceu há já uns meses. Volta e meia, ao passar por uma livraria, perguntava por ele, mas nem o conheciam. E a possibilidade de encomendar era-me apresentada como remota e difícil.
E de súbito, sem que nada me preparasse para tal, heis-me a dar os quase 50 euros por um livro que já possuo e cheio de satisfação por isso. E, à laia de brinde, ainda comprei um de contos por Luís Sepúlveda, autor de que não me canso de ler, bem pelo contrário.
Assim, entrar numa livraria, mesmo que com sentimentos pessimistas, vale sempre a pena. E se nunca vos aconteceu serem agradavelmente surpreendidos numa loja de livros, tentem a sorte e entrem numa. Nunca se sabe que tesoiros, velhos ou novos, podereis encontrar por lá.
Mas, por favor, escolham uma livraria e não uma dessas lojas mistas, onde a par com livros podereis encontrar electrónica de consumo, detergentes, bacalhau ou vestuário São tudo coisas boas, mas os tesoiros, sabemo-lo, encontram-se nos sítios certos! E estar num espaço com livros até ao tecto é um sítio certo!
Texto e imagem: by me
AGORAren lehen lopaketa / Primer encuentro de AGORA
Lurraldeko 300 agente Agora proiektura gehitu dira Arabako ekimenak bultzatzeko / Cerca de 300 agentes del territorio se suman a ÁGORA para crear iniciativas que relancen Álava
2016.01.22
Mugimendu feministen eta bizirik atera diren biktima izandako emakumeen borrokari esker, gizarteak gaur egun antzeman daitezkeen (kolpeak beti izan dira ikusteko modukoak) eta gaitzets daitezkeen indarkeriaren agerbide batzuk ezagutzea izan du.
Nolanahi ere den, indarkeriazko agerbide nabarmenenak indarkeriatzat hartzen diren arren, badira beste harreman-bide eta jokabide batzuk, guztiz arrunt bilakatu direnak, eta indarkeriazko egintzatzat sailkatzen dituzgunean, harridura, haserrea edo kritika eragiten dute. Indarkeria ikusezinaz edo mikromatxismoez ari gara, eta ez deritze horrela txikiak direlako, egunerokoak eta ikusezinak direlako baizik.
Sabino Arana Fundazioak antolatutako hitzaldi horretan, Norma Vázquez psikologoak mikromatxismoak zergatik ezartzen diren eta horiek aitortzeak zer ondorio dakartzan azalduko digu eta, bide batez, eta horiek desagerraraztearen garrantziaz jardungo du.
Azken 24 urteotan Bilbon bizi izan den Norma Vázquez mexikarra da jatorriz, eta duela 40 urte hasi zen feminismoan eta emakumek piratzen duten indarkeriaren aurka borrokatzen. Hainbat taldetan ibili da, hala nola CIDHAL (Latinoamerikako lehen zentro feminista), Mujeres en Acción Sindical eta Mexikoko Barruti Federaleko Koordinadora Feministan.
1992 eta 1998 urteen artean, ‘Las Dignas’ elkarte feministako kide izan zen El Salvador herrialdean. Bilbon, Sortzen aholkularitza-etxea sortu zuen, hau da, indarkeria matxistaren aztertzen eta horren aurka jarduten aditua den eta emakumeen ahalduntzea bultzatzen duen zerbitzu espezializatua.
Vázquezen aztergai nagusia emakumeek pairatzen duten indarkeria da, eta horren inguruan ikertu du, prestakuntza eskaini eta aholkularitza eman die erakunde batzuei.
Los movimientos feministas y las mujeres víctimas-supervivientes han permitido con su lucha que la sociedad pueda ver algunas de las manifestaciones de la violencia que hoy pueden ser no solo reconocibles (un golpe siempre ha sido visible) sino condenables.
Sin embargo, mientras las formas más visibles son ya reconocidas y nombradas como violencia, hay otros mecanismos de relación y comportamiento que se han normalizado y que cuando se nombran como violencia suscitan sorpresa, indignación o crítica. Hablamos de violencia invisibilizada o micromachismos, que no lo son porque sean pequeños, sino porque son cotidianos e invisibles.
En la conferencia, organizada por Sabino Arana Fundazioa, Norma Vázquez analizará por qué se naturalizan los micromachismos, qué consecuencias tiene reconocerlos y por qué la importancia de erradicarlos.
Afincada en Bilbao desde hace 24 años, Norma Vázquez es originaria de México, donde hace ya 40 años se inició en el feminismo y contra la violencia hacia las mujeres. Ha militado en distintos grupos como CIDHAL (primer centro feminista en América Latina), Mujeres en Acción Sindical y la Coordinadora Feminista del Distrito Federal de México.
Entre 1992 y 1998 formó parte de la asociación feminista ‘Las Dignas’ en El Salvador. En Bilbao creó Sortzen Consultoria, especializada en el análisis y actuación contra la violencia machista y el impulso del empoderamiento de las mujeres.
Su principal tema de estudio es la violencia contra las mujeres, en torno al cual ha investigado, formado y asesorado a distintas entidades.
Mugimendu feministen eta bizirik atera diren biktima izandako emakumeen borrokari esker, gizarteak gaur egun antzeman daitezkeen (kolpeak beti izan dira ikusteko modukoak) eta gaitzets daitezkeen indarkeriaren agerbide batzuk ezagutzea izan du.
Nolanahi ere den, indarkeriazko agerbide nabarmenenak indarkeriatzat hartzen diren arren, badira beste harreman-bide eta jokabide batzuk, guztiz arrunt bilakatu direnak, eta indarkeriazko egintzatzat sailkatzen dituzgunean, harridura, haserrea edo kritika eragiten dute. Indarkeria ikusezinaz edo mikromatxismoez ari gara, eta ez deritze horrela txikiak direlako, egunerokoak eta ikusezinak direlako baizik.
Sabino Arana Fundazioak antolatutako hitzaldi horretan, Norma Vázquez psikologoak mikromatxismoak zergatik ezartzen diren eta horiek aitortzeak zer ondorio dakartzan azalduko digu eta, bide batez, eta horiek desagerraraztearen garrantziaz jardungo du.
Azken 24 urteotan Bilbon bizi izan den Norma Vázquez mexikarra da jatorriz, eta duela 40 urte hasi zen feminismoan eta emakumek piratzen duten indarkeriaren aurka borrokatzen. Hainbat taldetan ibili da, hala nola CIDHAL (Latinoamerikako lehen zentro feminista), Mujeres en Acción Sindical eta Mexikoko Barruti Federaleko Koordinadora Feministan.
1992 eta 1998 urteen artean, ‘Las Dignas’ elkarte feministako kide izan zen El Salvador herrialdean. Bilbon, Sortzen aholkularitza-etxea sortu zuen, hau da, indarkeria matxistaren aztertzen eta horren aurka jarduten aditua den eta emakumeen ahalduntzea bultzatzen duen zerbitzu espezializatua.
Vázquezen aztergai nagusia emakumeek pairatzen duten indarkeria da, eta horren inguruan ikertu du, prestakuntza eskaini eta aholkularitza eman die erakunde batzuei.
Los movimientos feministas y las mujeres víctimas-supervivientes han permitido con su lucha que la sociedad pueda ver algunas de las manifestaciones de la violencia que hoy pueden ser no solo reconocibles (un golpe siempre ha sido visible) sino condenables.
Sin embargo, mientras las formas más visibles son ya reconocidas y nombradas como violencia, hay otros mecanismos de relación y comportamiento que se han normalizado y que cuando se nombran como violencia suscitan sorpresa, indignación o crítica. Hablamos de violencia invisibilizada o micromachismos, que no lo son porque sean pequeños, sino porque son cotidianos e invisibles.
En la conferencia, organizada por Sabino Arana Fundazioa, Norma Vázquez analizará por qué se naturalizan los micromachismos, qué consecuencias tiene reconocerlos y por qué la importancia de erradicarlos.
Afincada en Bilbao desde hace 24 años, Norma Vázquez es originaria de México, donde hace ya 40 años se inició en el feminismo y contra la violencia hacia las mujeres. Ha militado en distintos grupos como CIDHAL (primer centro feminista en América Latina), Mujeres en Acción Sindical y la Coordinadora Feminista del Distrito Federal de México.
Entre 1992 y 1998 formó parte de la asociación feminista ‘Las Dignas’ en El Salvador. En Bilbao creó Sortzen Consultoria, especializada en el análisis y actuación contra la violencia machista y el impulso del empoderamiento de las mujeres.
Su principal tema de estudio es la violencia contra las mujeres, en torno al cual ha investigado, formado y asesorado a distintas entidades.