Thất Phủ Thiên Hậu Cung & Sa Đéc, Đồng Tháp province - Photo by Christopher Ness 1969

Ngôi chùa có tên đầy đủ là 七府天后宮 - Thất Phủ Thiên Hậu Cung, tọa lạc tại số 143 đường Trần Hưng Đạo, phường 1, thị xã Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp. Chùa do nhóm người Hoa của tỉnh Phúc Kiến ở Sa Đéc xây dựng vào năm 1867. Chùa thờ bà Thiên Hậu Ngươn Quân, được sắc phong đời nhà Hán ở Trung Hoa, là Thiên Hậu Thánh Mẫu hộ quốc, tế dân. Bà có công cứu độ những người đi ghe, thuyền ngoài biển bị sóng gió đánh chìm.

Ban đầu, chùa được cất bằng tre lá đơn sơ, trên một khuôn viên chật hẹp. Năm 1886, chùa được trùng tu, mở rộng diện tích, xây gạch, ốp đá, trang trí nguy nga. Hầu hết các nguyên vật liệu để trùng tu ngôi chùa đều được chở từ Trung Quốc sang. Hiện nay, chùa có bốn bang Quảng Đông, Triều Châu, Hẹ, Phước Kiến thay phiên nhau bảo quản và lo khói hương cúng bái. Chùa đã được công nhận là di tích lịch sử - văn hoá cấp tỉnh theo Quyết định số 416/QĐ.UBHC, ngày 10-04-2003 của Ủy ban Nhân dân tỉnh Đồng Tháp.

Kiến trúc

Ngôi chùa có bố cục theo kiểu chữ Đinh - 丁, trước sau liền nhau, không có sân thiên tỉnh. Mái lợp ngói âm dương tạo gợn sóng. Trên mái nóc trang trí hình lưỡng long tranh châu cùng tượng các vị tiên, Phật trong truyện xưa tích cũ của Trung Hoa. Toàn bộ khung chùa không có kèo chỉ có đòn tay ráp mộng chịu lực trên những cột gỗ tròn. Có 16 hàng cột to dùng để đỡ mái, các cột đều trang trí liễn đối rực rỡ. Trên trần nhà có rất nhiều tranh vẽ về các câu chuyện truyền kỳ của Trung Quốc như: Tam quốc diễn nghĩa, Phong Thần, Đông Chu liệt quốc...

Mặt tiền chánh điện, hai bên cửa ra vào có dòng chữ Hán: 保國 - 安民(Bảo Quốc - An Dân), bên trên là dòng chữ: 七府天后宮- Thất Phủ Thiên Hậu Cung. Chánh điện được trang trí lộng lẫy với nhiều hoành phi nền đỏ chữ vàng. Chánh điện gồm ba gian: gian giữa thờ bà Thiên Hậu Ngươn Quân; gian bên phải thờ bà Kim Huê (bà mẹ sanh); gian bên trái thờ ông Địa và ông Hổ (Bạch Hổ Sơn Thần). Ngoài ra chùa còn thờ Phật Di Đà, Quan Âm Bồ Tát và Quan Thánh Đế Quân.

Lễ hội

Hằng năm, chùa tổ chức lễ lớn vào ngày 23-03 và ngày 09-09, tức ngày sinh và ngày hoá của bà Thiên Hậu. Lễ hội được tổ chức công phu với nhiều nghi thức như: tắm Bà, vía Bà, thỉnh Bà hàng cung.

- Lễ tắm Bà được tổ chức rất trang trọng, nơi Bà ngự được quét dọn sạch sẽ, căng màn che lại, hai cô gái được cử vào tắm rửa cho Bà. Người ta nấu nước sôi để nguội rồi đổ vào thau, hái lá bưởi để vào rồi dùng khăn tắm cho Bà. Sau khi tắm Bà xong, người ta lấy nước đó về tắm cho trẻ con để cầu mong nó được khỏe mạnh, nên người.

- Lễ vía là lễ quan trọng nhất, thu hút rất đông người đến dự. Người ta mang theo nhang đèn, trà, rượu, gà vịt đã làm sẵn để cúng bái. Cúng xong, có người mang lễ vật về, nhưng cũng có người để lại. Lễ bắt đầu cử hành vào lúc 9 giờ sáng của ngày chính lễ.

- Lễ thỉnh Bà hành cung: được cử hành sau lễ vía. Người ta khiêng tượng Bà đi du ngoạn quanh các đường phố. Trong buổi du ngoạn đó, có đại diện Ban trị sự Hội quán, đông đảo bà con người Hoa đi cùng; đoàn ngpời mặc lễ phục, có lọng che, cờ phướn, cờ lệnh, trống kèn... nô nức, nhộn nhịp. Mục đích của chuyến du ngoạn này là để cho Bà xem nhân tình thế thái, cảnh sắc quê hương... Trên đường Bà du ngoạn, có một vài gia đình người Hoa đặt bàn cúng trước nhà nơi Bà đi qua để hộ tống Bà và cũng cầu Bà ban cho phước lộc, tiền tài... Ngày nay, lễ này không được tổ chức nữa.

Trong các ngày lễ hội, khách thập phương cũng như dân làng xung quanh đổ về chùa rất đông. Tất cả đều thành tâm cúng bái, vui chơi, thưởng ngoạn. Ngày vía bà hằng năm thật sự là một ngày hội lớn, là một nét sinh hoạt văn hóa vui tươi không chỉ của cộng đồng người Hoa ở Sa Đéc mà còn là niềm vui chung của các dân tộc ở đây.

Phường 2 - thành phố Cà Mau - tỉnh Cà Mau

Chùa tọa lạc tại phường 2, thành phố Cà Mau, tỉnh Cà Mau. Chùa do người Hoa tại đây xây dựng vào năm 1903, có tên chính thức là 天后宮- Thiên Hậu Cung, thờ Bà Thiên Hậu, đồng thời cũng dùng làm Hội quán trong sinh hoạt cộng đồng. Người Hoa đến Cà Mau từ rất sớm, họ giỏi nghề buôn bán. Vào năm 1898, để thuận đường mua bán có hơn bảy trăm Hoa kiều từ khắp nơi tụ hội về sống cặp mé sông Cà Mau. Họ vừa buôn bán, vừa định cư. Năm 1903, chùa Bà được lập bên ngã ba sông Cà Mau, ở một vị thế giao long đắc địa.

 

Theo truyền thuyết, Bà họ Lâm, tên Mặc, người làng My Châu, huyện Bồ Điền, phủ Hưng Hoá, tỉnh Phúc Kiến, sinh ngày 23-03 năm Canh Thân - năm đầu niên hiệu Kiến Long đời Tống Thái Tổ, tức năm Công nguyên 960. Cha là Lâm Nguyện, mẹ là Vương Thị. Bà là con út trong gia đình có 1 anh trai và 5 chị gái. Từ khi sinh ra đến lúc đầy tháng, không ai nghe thấy bà khóc bao giờ, vì thế có tên là Mặc Nương. Lúc 4 - 5 tuổi, Mặc Nương tỏ ra thông minh, đĩnh ngộ. Năm 8 tuổi theo thầy học chữ. Lớn lên bà quyết chí ở vậy, không lập gia đình, chỉ lo làm việc thiện cứu giúp dân chúng. Bà sinh trưởng ở vùng ven biển, nên am hiểu thiên văn khí tượng, có khả năng dự báo được những thay đổi của thời tiết, thuyền buôn và tàu đánh cá của ngư dân vùng này thường được bà chỉ dẫn và cứu trợ.

Năm bà 16 tuổi, một hôm, cha và anh ra biển đánh cá chưa về. Đột nhiên, cuồng phong nổi dậy, sóng biển gầm thét. Bà linh cảm có chuyện chẳng lành, rồi khóc nức nở, gió lặng sóng yên, bà chèo ghe ra biển đi tìm. Cuối cùng, trong biển cả mênh mông, bà cứu được cha trở về, rồi lại ra vớt xác anh mang về chôn cất.

Một buổi chiều ngày 09-09 năm Đinh Hợi, niên hiệu Ủng Hy, đời Tống Thái Tông, tức năm Công nguyên 987, bà lên núi My Sơn, xa xa có tiếng nhạc tiên nghênh đón. Bà thoát phàm bay về trời. Từ đó về sau, người đi biển thường thấy bà mặc áo bào đỏ, bay lượn trên biển cứu giúp người gặp nạn. Vì thế dân chài họa hình bà để thờ cúng, cầu xin bà phù hộ bình an, thuận lợi.

Chùa có nét kiến trúc cuối đời Minh, với hình quả ấn nhìn từ chính điện. Mái chùa có những đầu đao cong vút. Bên trong lại có lối kiến trúc theo thế Thiên tỉnh (Giếng trời). Chùa cất bằng vật liệu bền vững với các bệ đá được chở từ cảng Hạ Môn - Phúc Châu (Phúc Kiến). Các bệ đá này ngày nay vẫn bền chắc, dù đã trải qua một thế kỷ tồn tại. Được dựng lên trong buổi đầu định cư nơi cuối trời này, nằm ở Phường 2 - thành phố Cà Mau, Chùa Bà Thiên Hậu là Hội Quán của đồng bào người Hoa Cà Mau - một di tích đáng được bảo tồn.

Quận Gò Vấp - thành phố Hồ Chí Minh

Chùa Bà Thiên Hậu tọa lạc ở số 2 đường Lý Thường Kiệt, quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh, còn có tên gọi khác là Quần Tân Hội Quán. Chùa ở sát ngay chợ Gò Vấp và nằm sau lưng một miếu nhỏ, gọi là miếu Thất Phủ cũng của người Hoa. Đây là ngôi chùa riêng đặc biệt của người Hẹ (gốc Hán) làm ăn sinh sống ở Nam Bộ. Chùa thờ Bà Thiên Hậu và bà Kim Hoa, vị thần lo việc sinh đẻ và tượng thần tài.

 

Theo nhiều tài liệu, người Hẹ có gốc ở miền Bắc Trung Quốc, thuộc dân tộc Hán. Vào giữa thế kỷ XIII, họ di dân từ từ về phía Nam. Đến miền Nam Trung Quốc, người Hẹ ở khắp nơi, xen kẽ với người các tỉnh khác. Sau đó, họ di cư sang Việt Nam. Hiện nay, người Hẹ ở Sài Gòn có nhiều gốc như Hẹ ở Quảng Đông, Hẹ ở Phước Kiến, Hẹ ở Triết Giang, Hẹ ở Quảng Tây. Thậm chí một số người Hẹ cũng không biết mình gốc ở tỉnh nào. Dân ca Hẹ thường mang màu sắc giống dân ca của những người ở vùng sơn nguyên. Có lẽ gốc của họ là cư dân chăn nuôi, vì vậy mà người Hẹ làm nghề thuộc da rất giỏi.

Kiến trúc

Chùa có quy mô không lớn, diện tích khoảng 30 x 20 m. Phía trong cùng của chính điện là 3 bàn thờ. Các bàn thờ này có trang thờ và bao lam được chạm trổ một số hình ảnh về cây, lá trúc được đặt làm ở Chợ Lớn vào khoảng cuối thế kỷ XIX.

- Chính giữa là bàn thờ Bà Thiên Hậu. Tượng Bà Thiên Hậu cao 1,2 m, làm bằng vôi trộn với đất, hiện nay còn khá tốt. Bên ngoài tượng được khoác áo thêu kim tuyến và được thay hàng năm.

- Bên phải Bà Thiên Hậu là bàn thờ Bà Kim Hoa. Tương truyền, Bà Kim Hoa là vị thần lo về việc sanh con đẻ cái. Tượng Bà Kim Hoa cao khoảng 0,80 m, cũng bằng đất trộn vôi và sơn màu.

- Bên trái Bà Thiên Hậu là bàn thờ Thần Tài. Tượng Thần Tài cao bằng tượng Bà Kim Hoa.

Lễ hội

- Hội Vía Bà diễn ra ngày 23 tháng 3 (âm lịch) là hội chính của chùa. Lễ Vía Bà Thiên Hậu ở chùa Hẹ cũng có nét khác hơn các chùa khác. Do số người Hẹ ở rải rác các nơi, nên đến ngày này, ở chùa tổ chức họp mặt ăn uống để người Hẹ có dịp gặp gỡ nhau. Về lễ nghi, ngày vía Bà ở chùa Hẹ hàng năm phải làm hình nộm ông Thiện, ông Ác cao 3 m để trưng bày cả ngày. Vào cuối ngày lễ thì đốt 2 hình nộm này để cúng. Người Hẹ ở các tỉnh lân cận như Sông Bé, Đồng Nai, các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long cũng thường đến cúng và đóng góp cho Quần Tân Hội Quán.

- Những ngày tết Nguyên Đán, Nguyên Tiêu cũng có đông người đến chùa dự hội. Vào dịp này, ba đội lân, rồng và sư tử của người Hẹ ở quận 11 là: sư tử Kiến Nghĩa, kỳ lân Hữu Nghị và rồng Ninh Giang cũng đến Quần Tân hội Quán cúng Bà.

- Ngày rằm tháng 7 là ngày lễ cúng cô hồn của người Hoa.

- Ngày rằm tháng 11, được người Hẹ chọn làm ngày trả lễ cho Bà Thiên Hậu. Theo tục lệ chung của người Hoa, ngày rằm tháng giêng được chọn làm ngày đi vay tiền của Bà Thiên Hậu, hoặc của ông Quan Công để làm ăn trong suốt năm. Thực ra việc vay tiền chỉ là tượng trưng, nhưng đến cuối năm thì phải trả lễ và bắt buộc trả đúng lời hứa và thường là rất hậu hỉ. Đối với người Quảng Đông, Triều Châu, Quảng Tây, Phước Kiến, Hải Nam thì thường trả lễ cuối năm vào tháng chạp, riêng người Hẹ thì trả vào rằm tháng 11.

Phương 10 – Quận 5 - thành phố Hồ Chí Minh

Chùa Bà Thiên Hậu là một trong những ngôi chùa cổ của người Hoa tọa lạc tại số 710 đường Nguyễn Trãi, phường 10, quận 5, thành phố Hồ Chí Minh. Chùa tên chữ Hán là 天 后 廟 Thiên Hậu miếu, người Việt Namgọi là chùa Bà Thiên Hậu, người Hoa còn gọi là "Phò Miếu". Đây là một trong các ngôi chùa lớn và đẹp nhất trong hơn 30 chùa Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh.

Done